☰ Mundarija · Texnologiya

Qo‘ng‘iroqni yig‘ish, rele va elektrodvigatel

Darslar 30–31 · 2 ta dars · Mehnat ta’limi (Texnologiya), umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2016/2017 (mualliflar nomlari matnda ko‘rsatilmagan)
30

Elektr qo‘ng‘iroqni elektrotexnik doskada yig‘ish

Darslik: 98–99-betlar
MaqsadElektr qo‘ng‘iroqni elektrotexnik doskada konstruktor detallaridan yig‘ish tartibini, rostlash va nosozlikni topishni bilish.
Yangi so‘zlar
elektrotexnik doska · electrical boardkonstruktor detallari · constructor partsrostlash · adjustmentnosozlik · fault
Tushuntirish

Elektr qo‘ng‘iroqni yig‘ishdan oldin sxema va detallar (elektromagnit, yakor bolg‘acha, kosacha, kontakt vinti, kalit, batareya, ulash simlari) tekshiriladi. Tartib: 1) doskaga elektromagnitni vint bilan mahkam o‘rnating; 2) elastik yakor plastinkasini elektromagnit uchiga 1–2 mm bo‘shliq qoldirib biriktiring; 3) bolg‘achani yakorga, kosachani esa bolg‘acha unga tegadigan joyga o‘rnating; 4) kontakt vintini yakor plastinkasiga yengil tegadigan holda qotiring; 5) simlar bilan zanjirni sxema bo‘yicha ulang: batareya – kalit – kontakt vinti – yakor – g‘altak – batareya; 6) ulanishlarni o‘qituvchiga ko‘rsating; 7) kalitni qisqa bosib sinang. Agar qo‘ng‘iroq jaranglamasa, nosozlik qidiriladi: batareya bo‘shash-bo‘shamasligi, uchlarning yaxshi ulanganligi, kontakt vinti yakorga tegib turganligi, yakor va o‘zak orasidagi masofa. Zanjir faqat 4,5 V gacha batareyadan oziqlanadi. Ulanishni o‘zgartirishdan oldin batareya uziladi. Kavsharlashni o‘qituvchi bajaradi, o‘quvchilar esa faqat vintli qisqichlarda ishlaydi. Ulash simlari uchlari toza va bir-biriga tegmaydigan bo‘lishi lozim: qisqa tutashuvda batareya tez bo‘shaydi va sim qiziydi.

Namunalar
Qo‘ng‘iroq «tik» etib bir marta ishlab, keyin jim bo‘lsa, kontakt vinti yakorga yetmay qolgan bo‘lishi mumkin: vint rostlanadi.
Hech narsa eshitilmasa: avval batareya, keyin sim uchlari, so‘ng elektromagnit chulg‘ami tekshiriladi.
Sinfda faoliyat

Nosozlik izlash: o‘qituvchi 3 ta qo‘ng‘iroq maketini ataylab sozlamagan holda beradi (bo‘sh uch, bo‘sh vint, tez bo‘shaydigan batareya). Guruhlar sababni tartib bilan tekshirib, jadvalga yozadi va tuzatadi. Faqat batareyadan ishlanadi.

Mashq
1
Elektr qo‘ng‘iroqni yig‘ishda birinchi qadam nima?
2
Qo‘ng‘iroq jaranglamasa, nimalarni tekshirasiz?
3
Batareya 4,5 V, uchta element ketma-ket. Bitta element necha V? (4,5 : 3)
4
Nega ulanishni o‘zgartirishdan oldin batareya uziladi?