Kimyoviy tolalar va kiyim

Gazlamalar tabiiy va kimyoviy tolalardan olinadi. Kimyoviy tolalar ikkiga bo‘linadi: sun’iy tolalar tabiiy xomashyodan (yog‘och, paxta tsellyulozasi, shisha) olinadi, sintetik tolalar esa toshko‘mir, neft va gazni qayta ishlashdan hosil bo‘lgan moddalardan olinadi. Sun’iy ipak uch xil: viskoza (yog‘och tsellyulozasidan, eng ko‘p tarqalgan), mis-ammiakli va atsetat ipak. Sintetik tolalarning eng ko‘p ishlatiladiganlari – kapron, lavsan, nitron, xlorin va anid. Kimyoviy tolalar sanoatda murakkab kimyoviy usulda, zavodda ishlab chiqariladi; bu jarayonda xavfli kimyoviy moddalar ishlatiladi, shuning uchun maktabda o‘rganilmaydi, faqat o‘qiladi. Shtapel – qisqa kesilgan tola, undan jun yoki paxta aralashtirib yoki sof holda ip yigiriladi. Viskoza ipak yaltiroq, paxtadan kam pishiq, nam bo‘lsa pishiqligi yana kamayadi, ko‘p g‘ijimlanadi. Atsetat nam bo‘lganda mustahkamligi 30–35 % kamayadi va yuqori haroratga chidamsiz. Sintetik tolalar mayin, pishiq, kam g‘ijimlanadi, burmasi yuvilgach saqlanadi, bo‘yog‘i o‘chmaydi, chirimaydi; kamchiliklari – namni kam shimishi va elektr zaryadi yig‘ishi. Kapron o‘z og‘irligiga nisbatan juda pishiq tola hisoblanadi, lavsan issiqlikka chidamli. Ularni kuydirib sinash mumkin: viskoza qog‘ozdek yonadi va kul qoldiradi, kapron va lavsan eriydi, tutaydi va qattiq g‘o‘la hosil qiladi. Xavfsizlik: yoqib sinashni faqat o‘qituvchi bajaradi (kichik namuna, cho‘g‘ ushlagich yoki pinset, suv solingan idish, ochiq deraza, uzun soch yig‘ilgan, yonuvchan kiyimsiz). Sintetika eriganda issiq tomchi terini kuydiradi, tutuni zararli. O‘quvchi namunani yoqmaydi; uning xossalari ipni cho‘zish, g‘ijimlash, suv tomizish orqali o‘rganiladi. Mikroskop bilan ishlaganda linzaga qo‘lni tegizmang va yorug‘lik manbaini to‘g‘ridan ko‘zga qaratmang. Sintetik buyumlar odatda 30–40 °C da yuviladi va yorliqdagi belgiga qarab past haroratda (bir nuqtali dazmol – taxminan 110 °C gacha) dazmollanadi.