Elektromagnitlar va ularning qo‘llanishi
Elektromagnit – ichiga yumshoq temir o‘zak joylangan, izolyatsiyalangan simdan o‘ralgan g‘altak. G‘altak karkasga (elektrokarton yoki fibrdan) emal bilan qoplangan mis simni bir necha qavat o‘rab tayyorlanadi, tashqaridan izolyatsiya qog‘ozi bilan himoyalanadi, simning uchlari qisqichlarga chiqariladi. O‘zak yumshoq po‘lat yoki temirning kremniy va nikel bilan qotishmasidan qilinadi; u ko‘pincha bir-biridan izolyatsiyalangan yupqa plastinkalardan terilgan bo‘ladi. G‘altak chulg‘amidan tok o‘tganda o‘zak magnitlanib, magnit maydoni hosil bo‘ladi va kuchayadi; tok uzilsa, magnitlik deyarli yo‘qoladi, shu sababli elektromagnitni xohlagan paytda yoqib-o‘chirish mumkin. Temir yakorni (plastinani) tortish kuchi tok kuchiga va g‘altakning uzunlik birligiga to‘g‘ri keladigan o‘ramlar soniga bog‘liq: tok yoki o‘ramlar ko‘paysa, magnit maydon kuchayadi va yakor kuchliroq tortiladi (o‘zak to‘yinib qolguncha). Elektromagnitlar yuk ko‘taruvchi kranlarda, elektr motorlarda, elektr qo‘ng‘iroqlarda, telefon, telegraf, avtomatika va relelarda ishlatiladi. Tajribada faqat batareya (4,5 V gacha) ishlatiladi, chunki elektromagnit va batareya uzoq ulangan tursa qiziydi: tajribani qisqa vaqt ulab, so‘ng uzing. Elektromagnitni 220 V tarmoqqa ulash qat’iyan man etiladi.
Tajriba (o‘qituvchi nazoratida): yog‘och/plastik g‘altak yoki mixga emal sim o‘rab, 4,5 V batareyaga qisqa vaqt ulab, nechta skrepka ko‘tarishini sanang; o‘ramlar sonini ikki baravar oshirib yana sinab ko‘ring. Sim va batareya qizishi mumkin: har bir sinovdan keyin uzing.