Darslar 13 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, U. T. Yaminova, Z. X. Abduraimova. Rus tili, 7-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2017
13
O‘z-o‘zidan bo‘ladigan harakat: shaxssiz fe’llar
Darslik: 42–45-betlar
MaqsadShaxssiz fe’llarni («светает, моросит, знобит, не спится») tanish, ular egasiz ishlatilishini bilish.
Shaxssiz fe’llar («безличные глаголы») o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladigan harakat yoki holatni bildiradi. Ularda ega yo‘q va bo‘lishi ham mumkin emas: «Холодает. Во дворе стемнело». Ular tabiat hodisalarini bildiradi («светает, вечереет, моросит, похолодало») yoki odamning holatini («знобит, нездоровится, не спится, не сидится»); odam jo‘nalish kelishigida turadi: «Бабушке нездоровится. Сестре не сидится на месте». O‘tgan zamonda shaxssiz fe’l o‘rta jinsda bo‘ladi: «светало, потемнело». Solishtiring: «Волна перевернула лодку» (egali gap) va «Волной перевернуло лодку» (egasiz gap, harakatni bajaruvchi vositali kelishikda).
Namunalar
«Зимнее утро». «Светало. За ночь подморозило, и во дворе было скользко. Брату нездоровилось, его немного знобило. К обеду потеплело, и с крыш закапало.»
Solishtiring: «Я не работаю» (egali) — «Мне не работается» (egasiz); «Небо светлеет» (egali) — «На востоке светлеет» (egasiz).
Sinfda faoliyat
«Погода без подлежащего». O‘quvchilar oynadan tashqariga qarab, 3–4 ta shaxssiz gap aytadilar («Похолодало. Моросит. Светло»), sherigi egasi borligini aniqlaydi.