O‘z-o‘zidan bo‘ladigan harakat: shaxssiz fe’llar
Shaxssiz fe’llar («безличные глаголы») o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladigan harakat yoki holatni bildiradi. Ularda ega yo‘q va bo‘lishi ham mumkin emas: «Холодает. Во дворе стемнело». Ular tabiat hodisalarini bildiradi («светает, вечереет, моросит, похолодало») yoki odamning holatini («знобит, нездоровится, не спится, не сидится»); odam jo‘nalish kelishigida turadi: «Бабушке нездоровится. Сестре не сидится на месте». O‘tgan zamonda shaxssiz fe’l o‘rta jinsda bo‘ladi: «светало, потемнело». Solishtiring: «Волна перевернула лодку» (egali gap) va «Волной перевернуло лодку» (egasiz gap, harakatni bajaruvchi vositali kelishikda).
| ega bilan | shaxssiz |
|---|---|
| Туман окутал город. | Город окутало туманом. |
| Буря сорвала крышу. | Крышу сорвало бурей. |
Rus tilidagi ob-havo ma’lumotida «К полудню начнёт припекать» deyiladi. O‘quvchi tushga borib quyosh qizishini tushunadi va ochiq havodagi ishni ertalabga rejalashtiradi.
Ob-havo xabarchilari, uchuvchilar va dehqonlar sub’ektsiz gaplar bilan tabiat o‘zgarishlarini bildiradi.
Ovoz chiqarib «Мне хочется пить» deb ayting, so‘ng «Мне хочется …» bilan boshlanadigan yana bitta gap tuzing; gapda ega yo‘qligiga e’tibor bering.
«Погода без подлежащего». O‘quvchilar oynadan tashqariga qarab, 3–4 ta shaxssiz gap aytadilar («Похолодало. Моросит. Светло»), sherigi egasi borligini aniqlaydi.