ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Jahon tarixi

Tovar ishlab chiqarish, bozorlar va Osiyo shaharlari

Darslar 16–17 · 2 ta dars · T. O‘. Salimov, F. E. Sultonov. Jahon tarixi (milodiy V asr oxiridan – XV asr oxirigacha), 7-sinf. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr)
17

Osiyo mamlakatlarining o‘rta asr shaharlari

Darslik: 74–77-betlar
MaqsadOsiyo mamlakatlari o‘rta asr shaharlarining paydo bo‘lishi, tuzilishi, hunarmandchiligi va savdosini Yevropa bilan qiyoslab bayon qilish.
Yangi so‘zlar
ark · citadel (ark)shahriston · inner city (shahriston)rabod · suburb (rabad)rasta · bazaar row
Tushuntirish

Osiyo shaharlari ko‘pincha ma’muriy markazlar yoki harbiy qal’alar sifatida paydo bo‘lgan, so‘ng hunarmandchilik va savdo bilan tez o‘sgan. Eng yirik shaharlar: Chanan va Loyan (Xitoy), Kyoto va Kamakura (Yaponiya), Dehli, Bag‘dod, Buxoro va Samarqand. Ular davlat yerida vujudga kelgani sababli Yevropa shaharlaridek yirik yer egalariga qarshi kurash olib bormagan. O‘rta Osiyo shaharlari odatda uch qismdan iborat edi: markazda hokim qal’asi — ark, uning atrofida shahriston, undan tashqarida rabod — hunarmandlar mahallalari. Bozorlar rastalarga bo‘lingan, har bir rastada bir xil mol sotilgan. Xitoy hunarmandlari yuzlab kishi sig‘adigan yirik kemalar — jonkalar yasagan. Yaponiyaning poytaxti Xeyan (Xeyankyo) keyinchalik Kyoto («poytaxt shahar») deb atala boshlagan. Samarqand Amir Temur davrida mashhur bo‘ldi. Hunarmandlar sexlarga uyushgan, sex oqsoqollari soliq yig‘gan. Ipak yo‘li chorrahasidagi shaharlar tranzit savdo markazlari edi. Afrikadagi Timbuktu kabi savdo shaharlari esa oltin, tuz va fil suyagi savdosi bilan boyigan.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola mahalla xaritasini chizib, markazda maktab yoki bozor turishini, atrofida uylar joylashganini belgilaydi. Shaharlarning tuzilishini o‘qish yo‘l topishni osonlashtiradi. Osiyo shaharlari ham markazi va atrof qismlari bilan tuzilgan.

Kim ishlatadi

Shaharsozlar shahar rejasini tuzadi, haydovchilar va kuryerlar ko‘cha tuzilishini biladi, tarixchilar qadimgi shaharlarni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bozor yoki do‘konda mollar qator yoki bo‘limlarga bo‘lingan joyni eslang. Uchta qator yoki bo‘limni va ularda nima sotilishini yozing.

Namunalar
O‘rta Osiyo shahri: ark → shahriston → rabod.
Yevropa va Osiyo: ikkalasida hunarmand sexlar bo‘lgan, ammo Osiyo shaharlari davlat yerida, Yevropada esa ko‘pincha feodal yerida vujudga kelgan.
Sinfda faoliyat

«Shahar sxemasi»: o‘quvchilar Buxoro shahrining ark, shahriston va rabodini daftarda sxema qilib chizadi.

Mashq
1
Osiyo shahrining tuzilishi qanday bo‘lgan?
2
Osiyo va Yevropa shaharlari o‘rtasida asosiy farq nimada?
3
Rasta nima?
4
Nima uchun Ipak yo‘li bo‘yidagi shaharlar boy bo‘lgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHovlida qor qancha?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →