Darslar 14–15 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
15
O‘rta Osiyo iqlimi. Iqlimga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar
Darslik: 38–40-betlar
MaqsadO‘rta Osiyo iqlimini shakllantiruvchi omillar va Quyosh radiatsiyasi turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
Quyosh radiatsiyasi · solar radiationto‘g‘ri radiatsiya · direct radiationtarqoq radiatsiya · diffuse (scattered) radiationyalpi radiatsiya · total radiation
Tushuntirish
O‘lka iqlimini asosan uch narsa belgilaydi: geografik o‘rni bilan bog‘liq Quyosh radiatsiyasi, havo massalarining qanday harakatlanishi va yer yuzasining tuzilishi (relyef). Quyosh radiatsiyasi — Quyoshdan kelib, Yer sirtiga yetadigan yorug‘lik va issiqlik energiyasi. Quyosh nurlari yer yuziga qanchalik tik tushsa, joy shunchalik ko‘p issiqlik oladi, shuning uchun radiatsiya shimoldan janubga ortib boradi. Yer yuziga bevosita yetib kelgan nur to‘g‘ri radiatsiya, havodagi bug‘, chang va bulutlar tarqatgan nur tarqoq radiatsiya, ikkalasining yig‘indisi yalpi radiatsiya deyiladi. Quyoshdan kelayotgan energiyaning taxminan beshdan bir qismi yer yuziga tushmay, atmosferadan fazoga qaytib ketadi. Bulutsiz kunlar ko‘p bo‘lgani uchun O‘rta Osiyo tekisliklari shu kenglikdagi boshqa hududlarga nisbatan ko‘proq radiatsiya oladi.
Namunalar
22-iyunda Quyosh Toshkentda tush paytida ufqdan taxminan 72° balandlikda turadi, 22-dekabrda esa taxminan 25° balandlikda; shu sababli yozda issiqlik ko‘p, qishda kam.
Shimoliy Qozog‘istonda Quyosh nurlari janubiy Turkmanistondagiga qaraganda yotiqroq tushadi, shuning uchun u yerda yillik radiatsiya kam bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
«Qo‘l chirog‘i tajribasi»: qorong‘i xonada chiroqni qog‘ozga tik va qiya tutib, yorug‘lik dog‘ining kattaligi va yorqinligini taqqoslang. Faqat batareyali chiroq ishlating, ko‘zga to‘g‘rilamang.
Mashq
1
Iqlimni shakllantiruvchi uchta omilni ayting.
Geografik o‘rin va Quyosh radiatsiyasi, havo massalari harakati, relyef.
2
To‘g‘ri va tarqoq radiatsiya farqi nimada?
To‘g‘ri radiatsiya Quyoshdan bevosita keladi; tarqoq radiatsiya havo zarralari va bulutlarda tarqalgan nur.
3
Quyosh balandligi 22-iyunda 72°, 22-dekabrda 25° bo‘lsa, farq necha graduslik?
47
4
Nima uchun O‘rta Osiyoda radiatsiya shimoldan janubga ortadi? Tushuntiring.
Janubda Quyosh nurlari tikroq tushadi va yozgi kun uzunroq issiqlik beradi, shimolda nurlar yotiq tushadi.