O‘rta Osiyo iqlimi. Iqlimga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar
O‘lka iqlimini asosan uch narsa belgilaydi: geografik o‘rni bilan bog‘liq Quyosh radiatsiyasi, havo massalarining qanday harakatlanishi va yer yuzasining tuzilishi (relyef). Quyosh radiatsiyasi — Quyoshdan kelib, Yer sirtiga yetadigan yorug‘lik va issiqlik energiyasi. Quyosh nurlari yer yuziga qanchalik tik tushsa, joy shunchalik ko‘p issiqlik oladi, shuning uchun radiatsiya shimoldan janubga ortib boradi. Yer yuziga bevosita yetib kelgan nur to‘g‘ri radiatsiya, havodagi bug‘, chang va bulutlar tarqatgan nur tarqoq radiatsiya, ikkalasining yig‘indisi yalpi radiatsiya deyiladi. Quyoshdan kelayotgan energiyaning taxminan beshdan bir qismi yer yuziga tushmay, atmosferadan fazoga qaytib ketadi. Bulutsiz kunlar ko‘p bo‘lgani uchun O‘rta Osiyo tekisliklari shu kenglikdagi boshqa hududlarga nisbatan ko‘proq radiatsiya oladi.
Qishda sinf derazasidan tushgan quyosh dog‘i polda uzoqqa cho‘ziladi, yozda esa deraza yonida qoladi. Bola tush paytida Quyosh qishda pastroq, yozda yuqoriroq turishini, shu sababli nurlar yerga turlicha burchak ostida tushishini ko‘radi.
Quyosh energiyasi bilan ishlovchi mutaxassislar panellarni nur tushish burchagiga qarab o‘rnatadi, me’morlar derazalarni quyoshga qarab joylashtiradi, ob-havo xizmati issiqlikni baholaydi.
Maktab hovlisida bir joyda turib, ertalab, tushda va kechqurun soyangiz uzunligini qadamlar bilan o‘lchang. Quyoshga qaramang.
«Qo‘l chirog‘i tajribasi»: qorong‘i xonada chiroqni qog‘ozga tik va qiya tutib, yorug‘lik dog‘ining kattaligi va yorqinligini taqqoslang. Faqat batareyali chiroq ishlating, ko‘zga to‘g‘rilamang.