ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Geologik vaqt, tog‘ hosil bo‘lish va foydali qazilmalar

Darslar 12–13 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
13

O‘rta Osiyo hududining rivojlanish tarixi. Foydali qazilmalari

Darslik: 33–35-betlar
MaqsadO‘rta Osiyo hududining rivojlanish tarixi, zilzilalar sababi va asosiy foydali qazilmalarni bilish.
Yangi so‘zlar
burmalanish · folding (mountain-building phase)Tetis dengizi · Tethys Seazilzila · earthquakefoydali qazilmalar · mineral resources
Tushuntirish

Eng qadimgi — arxey va proterozoy eralarida hozirgi O‘rta Osiyo o‘rnini dengiz egallab yotgan. Paleozoy erasida Tetis dengizi ichida orollar ko‘tarila boshladi, kaledon va gersin burmalanishlarida Qozog‘iston past tog‘lari, Tyanshanning katta qismi va Markaziy Qizilqum tog‘lari paydo bo‘ldi. Kaynozoyning neogen davrida sodir bo‘lgan alp burmalanishi Pomir, Kopetdog‘, Hindukush kabi tog‘larni ko‘tardi, Tyanshan esa yangilandi; tog‘lar hozir ham ko‘tarilmoqda. Pomir va Tyanshan Yevrosiyo hamda Hindiston litosfera plitalari to‘qnashadigan hududda joylashgani sababli o‘lkada zilzilalar tez-tez bo‘ladi (masalan, 1966-yilda Toshkentda, 1976- va 1984-yillarda Gazlida). O‘rta Osiyo foydali qazilmalarga boy: Qarag‘anda va Ekibastuzda toshko‘mir, Ohangaronda (Angren) qo‘ng‘ir ko‘mir, Farg‘ona, Qoraqum, Ustyurt va Qashqadaryo hududlarida neft va gaz, Olmaliq va Jezqazg‘anda mis, Qizilqum va Qoratovda fosforit, Nurotada marmar bor.

Qaragandi: tosh ko‘mirJezqazg‘on: misAngren: qo‘ng‘ir ko‘mirToshkent
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qurilish maydoniga yuk mashinalari shag‘al, qum va temir armatura olib keldi. Bola uchalasi ham yerdan qazib yoki kon qilib olinganini, ehtimol uzoqdan keltirilganini va avval kimdir bu konlarni topganini tushunadi.

Kim ishlatadi

Konchilar va geologlar foydali qazilmalarni izlaydi va qazib oladi, quruvchilar qurilish materiallarini tanlaydi, metallurglar rudani qayta ishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun ertalab ishlatgan beshta narsangizni yozing va har birining asosiy materiali tosh, qum, metall, yoqilg‘i yoki boshqa narsadan ekanini yoniga belgilang.

Namunalar
Toshkent zilzilasi 1966-yil 26-aprelda bo‘lgan; shundan keyin shaharda qurilish me’yorlari zilzilabardosh qilib qayta ishlandi.
Foydali qazilmaKonlar
tosh ko‘mirQaragandi, Ekibastuz
qo‘ng‘ir ko‘mirAngren
neft va gazFarg‘ona, Qoraqum, Ustyurt, Qashqadaryo
misOlmaliq, Jezqazg‘on
fosforitQizilqum, Qoratov
marmarNurota
Qoratov tog‘laridagi fosforit va Nurotadagi marmar rudasiz (nometall) foydali qazilmalarga, Olmaliqdagi mis esa rangli metall rudalariga kiradi.
Sinfda faoliyat

«Konlar xaritasi»: yozuvsiz xaritaga ko‘mir, neft-gaz, mis va marmar konlarini turli belgilar bilan tushiring va belgilar jadvalini tuzing.

Mashq
1
Alp burmalanishida O‘rta Osiyoning qaysi tog‘lari ko‘tarilgan?
2
Yoqilg‘i foydali qazilmalarga nimalar kiradi? Ikkita konni nomlang.
3
Qarag‘anda toshko‘mir koni Ekibastuz bilan birga yirik. Bir kon yiliga 3 million t, ikkinchisi 5 million t bersa, ikkalasi necha million t beradi?
4
Nima uchun O‘rta Osiyoda zilzilalar tez-tez bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir chuvalchanglari qayerda?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →