O‘rta Osiyo hududining rivojlanish tarixi. Foydali qazilmalari
Eng qadimgi — arxey va proterozoy eralarida hozirgi O‘rta Osiyo o‘rnini dengiz egallab yotgan. Paleozoy erasida Tetis dengizi ichida orollar ko‘tarila boshladi, kaledon va gersin burmalanishlarida Qozog‘iston past tog‘lari, Tyanshanning katta qismi va Markaziy Qizilqum tog‘lari paydo bo‘ldi. Kaynozoyning neogen davrida sodir bo‘lgan alp burmalanishi Pomir, Kopetdog‘, Hindukush kabi tog‘larni ko‘tardi, Tyanshan esa yangilandi; tog‘lar hozir ham ko‘tarilmoqda. Pomir va Tyanshan Yevrosiyo hamda Hindiston litosfera plitalari to‘qnashadigan hududda joylashgani sababli o‘lkada zilzilalar tez-tez bo‘ladi (masalan, 1966-yilda Toshkentda, 1976- va 1984-yillarda Gazlida). O‘rta Osiyo foydali qazilmalarga boy: Qarag‘anda va Ekibastuzda toshko‘mir, Ohangaronda (Angren) qo‘ng‘ir ko‘mir, Farg‘ona, Qoraqum, Ustyurt va Qashqadaryo hududlarida neft va gaz, Olmaliq va Jezqazg‘anda mis, Qizilqum va Qoratovda fosforit, Nurotada marmar bor.
Qurilish maydoniga yuk mashinalari shag‘al, qum va temir armatura olib keldi. Bola uchalasi ham yerdan qazib yoki kon qilib olinganini, ehtimol uzoqdan keltirilganini va avval kimdir bu konlarni topganini tushunadi.
Konchilar va geologlar foydali qazilmalarni izlaydi va qazib oladi, quruvchilar qurilish materiallarini tanlaydi, metallurglar rudani qayta ishlaydi.
Bugun ertalab ishlatgan beshta narsangizni yozing va har birining asosiy materiali tosh, qum, metall, yoqilg‘i yoki boshqa narsadan ekanini yoniga belgilang.
| Foydali qazilma | Konlar |
|---|---|
| tosh ko‘mir | Qaragandi, Ekibastuz |
| qo‘ng‘ir ko‘mir | Angren |
| neft va gaz | Farg‘ona, Qoraqum, Ustyurt, Qashqadaryo |
| mis | Olmaliq, Jezqazg‘on |
| fosforit | Qizilqum, Qoratov |
| marmar | Nurota |
«Konlar xaritasi»: yozuvsiz xaritaga ko‘mir, neft-gaz, mis va marmar konlarini turli belgilar bilan tushiring va belgilar jadvalini tuzing.