Iqlimi, suvlari, tuproqlari, o‘simliklari va hayvonot dunyosi (Quyi Amudaryo)
Quyi Amudaryo iqlimi kontinental: qish uzoq va sovuq, yoz issiq va nisbatan quruq. Shimoli tekis bo‘lgani uchun Sibir antisikloni va Arktika havosi to‘siqsiz kiradi: yanvarning o‘rtachasi –4,5…–7,6°C, eng sovuq kunlar –32…–33°C. Iyulning o‘rtachasi +27…+28°C, eng issiq harorat +44…+46°C. Yillik yog‘in 80–100 mm, ya’ni respublikada eng kam yog‘inlilardan biri; bug‘lanish yog‘indan taxminan 20 marta ko‘p (taxminan 2000 mm). Okrugning yagona daryosi — Amudaryo. 1961-yilgacha u Orolga yiliga taxminan 31 km³ suv quyar edi; keyin sug‘orishga ko‘p olinib, quyilish keskin kamaydi. Suv Shovot, Toshsaqa, Qizketgan, Suyenli kabi kanallar orqali sug‘orishga ketadi; zovur suvlari Daryoliq va Ko‘llar kollektorlari orqali Sariqamish ko‘liga, bir qismi pastliklarga (Sudochye, Qorategin, Xo‘jako‘l) oqiziladi. To‘yamo‘yin suv ombori suv ta’minotini yaxshilaydi. Grunt suvi sayoz (sug‘orilgan yerda 1–2,5 m) va sho‘r. Eng keng tarqalgan tuproq — o‘tloq-voha tuprog‘i (chirindi taxminan 2 foiz); daryodan uzoqda sho‘rxok va taqir. To‘qayda qamish, yulg‘un, turang‘il, yovvoyi jiyda, yantoq; hayvonlar: chiyabo‘ri, to‘ng‘iz, qirg‘ovul, to‘qay mushugi, g‘oz va o‘rdak. Quyi Amudaryo davlat biosfera rezervati (Badaytoqay) to‘qayni va xongulni asraydi, Sudochye buyurtmaxonasi esa delta faunasini saqlaydi.
Bir ariq bo‘ylab bir necha xonadon navbat bilan suv oladi. Birinchilar ko‘p olsa, oxirgilarga oz yetadi. Daryoning quyi oqimi ham xuddi shu navbatdagi oxirgi xonadonlar holatida.
Suv taqsimlash xodimlari daryo bo‘ylab suv hajmini hisoblaydi, dehqonlar sug‘orish navbatini kelishadi, ekologlar daryo pastki qismidagi holatni kuzatadi.
Qog‘ozga daryo va uning bo‘ylab uchta qishloq chizing, birinchi qishloq juda ko‘p olsa, qurg‘oqchil yilda har biriga qancha suv yetishini yozing.
«Suv yo‘li»: Amudaryodan sug‘orish kanallari va zovur kollektorlarigacha bo‘lgan yo‘lni sxema qilib chizing (kanallar — ko‘k, zovurlar — jigarrang). Daryo va kanal yoqasida o‘ynamang.