ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Quyi Amudaryo tabiiy geografik okrugi

Darslar 62–63 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
63

Iqlimi, suvlari, tuproqlari, o‘simliklari va hayvonot dunyosi (Quyi Amudaryo)

Darslik: 159–161-betlar
MaqsadQuyi Amudaryo okrugining iqlimi, suvlari, tuproqlari, o‘simlik va hayvonot dunyosini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
tranzit daryo · transit riverqaytarma suv · return (drainage) watero‘tloq-voha tuprog‘i · meadow-oasis soilbiosfera rezervati · biosphere reserve
Tushuntirish

Quyi Amudaryo iqlimi kontinental: qish uzoq va sovuq, yoz issiq va nisbatan quruq. Shimoli tekis bo‘lgani uchun Sibir antisikloni va Arktika havosi to‘siqsiz kiradi: yanvarning o‘rtachasi –4,5…–7,6°C, eng sovuq kunlar –32…–33°C. Iyulning o‘rtachasi +27…+28°C, eng issiq harorat +44…+46°C. Yillik yog‘in 80–100 mm, ya’ni respublikada eng kam yog‘inlilardan biri; bug‘lanish yog‘indan taxminan 20 marta ko‘p (taxminan 2000 mm). Okrugning yagona daryosi — Amudaryo. 1961-yilgacha u Orolga yiliga taxminan 31 km³ suv quyar edi; keyin sug‘orishga ko‘p olinib, quyilish keskin kamaydi. Suv Shovot, Toshsaqa, Qizketgan, Suyenli kabi kanallar orqali sug‘orishga ketadi; zovur suvlari Daryoliq va Ko‘llar kollektorlari orqali Sariqamish ko‘liga, bir qismi pastliklarga (Sudochye, Qorategin, Xo‘jako‘l) oqiziladi. To‘yamo‘yin suv ombori suv ta’minotini yaxshilaydi. Grunt suvi sayoz (sug‘orilgan yerda 1–2,5 m) va sho‘r. Eng keng tarqalgan tuproq — o‘tloq-voha tuprog‘i (chirindi taxminan 2 foiz); daryodan uzoqda sho‘rxok va taqir. To‘qayda qamish, yulg‘un, turang‘il, yovvoyi jiyda, yantoq; hayvonlar: chiyabo‘ri, to‘ng‘iz, qirg‘ovul, to‘qay mushugi, g‘oz va o‘rdak. Quyi Amudaryo davlat biosfera rezervati (Badaytoqay) to‘qayni va xongulni asraydi, Sudochye buyurtmaxonasi esa delta faunasini saqlaydi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir ariq bo‘ylab bir necha xonadon navbat bilan suv oladi. Birinchilar ko‘p olsa, oxirgilarga oz yetadi. Daryoning quyi oqimi ham xuddi shu navbatdagi oxirgi xonadonlar holatida.

Kim ishlatadi

Suv taqsimlash xodimlari daryo bo‘ylab suv hajmini hisoblaydi, dehqonlar sug‘orish navbatini kelishadi, ekologlar daryo pastki qismidagi holatni kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga daryo va uning bo‘ylab uchta qishloq chizing, birinchi qishloq juda ko‘p olsa, qurg‘oqchil yilda har biriga qancha suv yetishini yozing.

Namunalar
Amudaryo bo‘yida o‘sgan to‘qayzor jonivorlar uchun suv va panoh beradi, shuning uchun u biosfera rezervati sifatida muhofaza qilinadi.
Sug‘orishda kanal suvi ko‘p olinsa, daryoning quyi qismida suv kamayadi va delta qurib boradi.
Sinfda faoliyat

«Suv yo‘li»: Amudaryodan sug‘orish kanallari va zovur kollektorlarigacha bo‘lgan yo‘lni sxema qilib chizing (kanallar — ko‘k, zovurlar — jigarrang). Daryo va kanal yoqasida o‘ynamang.

Mashq
1
Quyi Amudaryo okrugining yagona daryosi qaysi?
2
1961-yilgacha Amudaryo Orolga yiliga qancha suv quygan?
3
Yog‘in 100 mm, bug‘lanish 2000 mm. Bug‘lanish yog‘indan necha baravar ko‘p?
4
Nima uchun delta grunt suvi sho‘r?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUlug‘bek kechasi: kvadrant qayerda?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →