☰ Mundarija · Geografiya

Xarita andazalari va shartli belgilar

Darslar 5–6 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
6

Geografik xaritalar va ularning shartli belgilari

Darslik: 15–17-betlar
MaqsadPlan, xarita, aerosurat va kosmosurat farqini hamda shartli belgilar turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
joy plani · plan (of an area)aerosurat · aerial photographkosmosurat · satellite imageshartli belgi · conventional sign (map symbol)
Tushuntirish

Plan deb kichik bir hududni juda batafsil tasvirlaydigan chizmaga aytiladi; uning masshtabi yirik — 1 : 5000 yoki undan ham yirik bo‘ladi. Xarita esa Yer yoki uning katta qismining kichraytirilgan, umumlashtirilgan va shartli belgilar bilan berilgan tasviridir. Aerosurat samolyot kabi uchuvchi asboblardan, kosmosurat esa sun’iy yo‘ldosh va kosmik kemalardan olingan suratdir; ular xaritadan farqli ravishda shartli belgisiz, haqiqiy ko‘rinishda bo‘ladi. Xarita, plan va suratlarning hammasi ma’lum masshtabga ega. Shartli belgilar masshtabli (ko‘l, cho‘l, o‘rmon kabi maydonlar), masshtabsiz (shahar, GES, kon), chiziqli (daryo, yo‘l, chegara), tushuntiruvchi (strelka, o‘rmon turi) hamda yozuv va raqam belgilariga bo‘linadi.

Namunalar
Xaritada Orol dengizi o‘z kattaligiga mos maydon bilan (masshtabli belgi), Toshkent esa doira shaklidagi belgi bilan (masshtabsiz) ko‘rsatiladi.
1 : 5000 masshtabli planda 1 sm joyda 50 m ga teng; shuning uchun maktab hovlisini planda juda aniq tasvirlash mumkin.
Sinfda faoliyat

«Belgi topishmog‘i»: atlasdan 6 ta shartli belgini tanlang. Bir guruh belgini chizadi, ikkinchisi uning turini (masshtabli, masshtabsiz, chiziqli) aytadi.

Mashq
1
Aerosurat bilan kosmosurat qanday farq qiladi?
2
Daryo, temiryo‘l va davlat chegarasi qaysi turdagi shartli belgi bilan ko‘rsatiladi?
3
Plan masshtabi 1 : 5000. Planda 4 sm necha metrga teng?
4
Nima uchun xaritada shahar masshtabsiz belgi bilan beriladi? Tushuntiring.