☰ Mundarija · Geografiya

Qizilqum tabiiy geografik okrugi

Darslar 60–61 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
61

Iqlimi, suvlari, tuproqlari, o‘simliklari va hayvonot dunyosi (Qizilqum)

Darslik: 153–156-betlar
MaqsadQizilqum okrugining iqlimi, suvlari, tuproqlari, o‘simlik va hayvonot dunyosini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
kontinental iqlim · continental climatetranzit daryo · transit riverefemeroid · ephemeroidQizilqum qo‘riqxonasi · Kyzylkum Reserve
Tushuntirish

Qizilqum iqlimi kontinental: qish sovuq, yoz issiq, quruq va serquyosh. Shimoliy qismi ochiq bo‘lgani uchun Arktika va Sibir havosi tez-tez kiradi va harorat –31…–35°C gacha tushadi; yanvarning o‘rtachasi shimolda –5…–10°C, o‘rtada –2…–4°C, janubda –1…–2°C. Iyulning o‘rtachasi markaz va janubda +30°C, boshqa joylarda +26…+28°C, eng issiq harorat +48°C gacha yetadi, qum yuzasi esa +75…+80°C gacha qiziydi. Yillik yog‘in juda kam — 75–100 mm, uning 48 foizi bahorda va 30 foizi qishda; mumkin bo‘lgan bug‘lanish 1000–1500 mm. Doimiy oqar suv yo‘q: faqat janubi-g‘arbdan tranzit Amudaryo o‘tadi, bahorda qoldiq tog‘larda vaqtli soylar paydo bo‘lib quriydi. Yerosti suvlari ko‘p: grunt suvi sho‘r, mezozoy va paleogen qatlamlari orasida bosimli chuchuk suv, paleozoyda termal mineral suv bor. Tuproq: tekislikda qumli va qumoq, tog‘lar atrofida sur-qo‘ng‘ir, botiqlarda sho‘rxok. Qizilqumda 600 dan ortiq o‘simlik turi bor: bahorda efemer va efemeroidlar (rang, qo‘ng‘irbosh, lola), mustahkam qumda juzg‘un, oq saksovul, qandim, selin; sho‘rxokda qora saksovul, yulg‘un, sarisazan; Amudaryo bo‘yida to‘qay. Hayvonlar: yumronqoziq, qum sichqoni, qo‘shoyoq, echkemar, ilonlar, cho‘l mushugi, jayron, bo‘ri, tulki; hasharotlardan chayon, qoraqurt, falanga. Qizilqum qo‘riqxonasi Amudaryo bo‘yidagi to‘qayni va unda yashovchi hayvonlarni, jumladan xongulni asraydi.

Namunalar
Qizilqumda yer osti suvi bor, shuning uchun chorvadorlar quduq qazib yoki quduq suvidan foydalanadi.
Yozda qum +75°C gacha qizisa-da, qum ostida kaltakesak va kemiruvchilar salqin inlarda yashiradi.
Sinfda faoliyat

«Cho‘l sayohati»: Qizilqumga sayohat uchun 8 ta narsadan iborat xavfsizlik ro‘yxatini tuzing (suv, bosh kiyim, xarita, aloqa va h. k.). Cho‘lga faqat kattalar bilan boring.

Mashq
1
Qizilqumda doimiy oqar suv bormi?
2
Efemerlar qanday o‘simliklar?
3
Yog‘in yiliga 100 mm, bug‘lanish 1500 mm bo‘lsa, bug‘lanish yog‘indan necha baravar ko‘p?
4
Nima uchun Qizilqumda qishda ham, yozda ham harorat chegarasi keng?