ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Mirzacho‘l tabiiy geografik okrugi

Darslar 50–51 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
51

Iqlimi, suvlari, tuproqlari, o‘simliklari va hayvonot dunyosi (Mirzacho‘l)

Darslik: 124–125-betlar
MaqsadMirzacho‘l okrugining iqlimi, suvlari, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
termik depressiya · thermal lowbug‘lanish · evaporationsho‘rlanish · salinisationAydar-Arnasoy · Aydar-Arnasay lake system
Tushuntirish

Qishda Arktika va Sibirning sovuq havosi tekislikka to‘siqsiz kirib, janubdagi tog‘lardan o‘ta olmay to‘planadi: yanvarning o‘rtachasi –1…–3°C, ayrim kunlari –30…–35°C. Yozda termik depressiya ta’sirida havo quruq va jazirama: iyulning o‘rtachasi +26…+28°C, eng issiq kunlari +44…+45°C. Tekislikda yillik yog‘in 200–350 mm bo‘lib, tog‘lar tomon ortadi, mumkin bo‘lgan bug‘lanish esa 1000–1200 mm, ya’ni yog‘indan taxminan 4–4,5 baravar ko‘p. Asosiy suv manbayi Sirdaryo, uning vodiysi 15 km gacha keng. Sangzor qor suvidan to‘yinadi, Jizzax suv ombori uning oqimini tartibga soladi. Aydar-Arnasoy — O‘zbekistondagi eng yirik ko‘llar tizimi: u 1969–1970-yillarda Sirdaryo sersuv bo‘lganda Chordara suv omboridan juda ko‘p suv tashlangani tufayli paydo bo‘lgan. Tekislikda grunt suvi yer betiga yaqin (1–5 m), sho‘r va ichishga yaroqsiz, shuning uchun sho‘rxoklar ko‘p. Tuproqlarning asosiy qismi sug‘orma och bo‘z va bo‘z-o‘tloq tuproqlar. O‘simlik: efemerlar, shuvoq, sho‘ra, yulg‘un, yantoq; tog‘ etaklarida zirk, na’matak, pista, bodom, Nurotada yong‘oq, Turkistonda 1500–2500 m da archa. Hayvonlar: qo‘shoyoq, yumronqoziq, tulki, bo‘ri, jayron; to‘qayda to‘qay mushugi, to‘ng‘iz, qirg‘ovul; tog‘da kiyik, tog‘ takasi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ob-havo ma’lumotida «yanvarda o‘rtacha −2°C» deyiladi. Bola o‘rtacha son hamma kun shunday bo‘lishini anglatmasligini biladi: sovuq kunlari bundan ancha past bo‘lishi mumkin, shuning uchun issiq kiyim zaxirada bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Meteorologlar o‘rtacha va ekstremal harorat ma’lumotlarini beradi, quruvchilar eng sovuq kunga mos material tanlaydi, dehqonlar sovuqdan himoya rejasini tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uch xonadagi yoki sinfdagi sonlar (masalan, yoshlar yoki bo‘ylar) uchun o‘rtachani toping va o‘rtachadan farq qiladigan bittasini ayting.

Namunalar
Mirzacho‘lda jazirama issiq iyul kunida kunduzi ishlash o‘rniga ertalab va kechqurun ishlash zarar kamayishiga yordam beradi.
namlik bug‘lanadi, tuz qoladier osti suvi 1–2 m
Yer osti suvi 1–2 m da bo‘lgan dalada namlik yuzaga ko‘tarilib bug‘lanadi va tuz qoldiradi: dala sho‘rlanadi.
Sinfda faoliyat

«Sho‘rlanish tajribasi»: katta idishdagi tuproqqa tuzli suv quyib, quyoshli joyga qo‘ying va bir necha kundan so‘ng yuzadagi oq qatlamni kuzating. Tuzli suvni ichmang va uni kattalar bilan ishlating.

Mashq
1
Qishda Mirzacho‘lda nima uchun juda sovuq kunlar bo‘ladi?
2
Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi qanday paydo bo‘lgan?
3
Yog‘in 250 mm, bug‘lanish 1000 mm bo‘lsa, bug‘lanish yog‘indan necha baravar ko‘p?
4
Grunt suvi yer betiga yaqin bo‘lsa, nima uchun yer sho‘rlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z: sumalak qozoni qayerda?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →