☰ Mundarija · Geografiya

Tuproq, o‘simlik, hayvonot dunyosi va tabiatni muhofaza qilish

Darslar 43–44 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
44

O‘zbekistonning tabiiy boyliklari va ularni muhofaza qilish

Darslik: 102–105-betlar
MaqsadTabiiy boyliklar turlarini, ekologik muammolarni va tabiatni muhofaza qilish yo‘llarini bilish.
Yangi so‘zlar
tabiiy resurs · natural resourceqo‘riqxona · nature reserve (strict protection)milliy bog‘ · national parkQizil kitob · Red Data Book
Tushuntirish

Inson tabiatdan oladigan moddiy boyliklar — yerosti boyliklari, suv, havo, tuproq, o‘simlik va hayvonlar — tabiiy resurslar hisoblanadi. Ular tugaydiganlarga (tiklanmaydigan va tiklanadigan) hamda tugamaydiganlarga (quyosh nurlanishi, shamol, iqlim) bo‘linadi. Havoni transport, energetika, sanoat va maishiy xo‘jalik ifloslantiradi, shu bois katta shaharlarda havo ifloslanishining katta qismi avtotransportga to‘g‘ri keladi. Suvni toza saqlash uchun chiqindi suv tozalanishi, tuproqni eroziyadan asrash uchun sug‘orish qoidalariga rioya qilinishi, organik o‘g‘it va biologik usul qo‘llanishi kerak. Haydash, yangi turar joylar qurish, noto‘g‘ri yaylov va ov tufayli jayron, xongul, arxar kabi hayvonlar kamaydi, ayrimlari butunlay yo‘qolgan. Noyob tur va hududlarni saqlash uchun «O‘zbekiston Qizil kitobi» chiqarilgan, qo‘riqxonalar, milliy bog‘lar va buyurtmaxonalar tashkil etilgan. Qo‘riqxonada xo‘jalik faoliyati butunlay taqiqlanadi, milliy bog‘da esa muhofaza bilan birga cheklangan dam olish va sayohat mumkin.

Namunalar
Dam olish kunida o‘rmonda yig‘ilgan oila quruq shoxlarni emas, tirik daraxtlarni daxlsiz qoldiradi, o‘t yoqmaydi va chiqindini o‘zi bilan olib ketadi.
Maktab bog‘ida bir chelak go‘ng (organik o‘g‘it) ishlatilsa, tuproq chirindisi ko‘payib, kimyoviy o‘g‘itga ehtiyoj kamayadi.
Sinfda faoliyat

«Qizil kitob sahifasi»: bitta noyob hayvon yoki o‘simlik (masalan, qor barsi, Zarafshon piyozi, Ustyurt qo‘yi) haqida 5 jumla yozing: qayerda yashaydi, nega kamaydi, nima qilish kerak. Tabiatda hayvon va gullarni ushlamang.

Mashq
1
Tabiiy resurslar nima?
2
Qo‘riqxona va milliy bog‘ning asosiy farqi nima?
3
Havo ifloslanishida: uglerod oksidi (is gazi) 51 %, uglevodorod 18 %, oltingugurt qo‘shoksidi 16 % (taxminan). Ular jami taxminan necha foiz?
4
Nega katta shaharlarda havo ifloslanishining katta qismi avtotransportdan?