☰ Mundarija · Geografiya

Ko‘llar, suv omborlari va suv boyliklari

Darslar 41–42 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
42

O‘zbekistonning suv boyliklaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish

Darslik: 97–98-betlar
MaqsadSuv boyliklaridan foydalanish yo‘llari va ularni muhofaza qilish zarurligini tushunish.
Yangi so‘zlar
sug‘orish · irrigationgidroelektrostansiya (GES) · hydroelectric power plantzovur suvi · drainage watersanitar zona · sanitary zone
Tushuntirish

Suv boyliklari — yerusti va yerosti suvlari bo‘lib, ular qishloq xo‘jaligi, aholi va sanoatni ta’minlaydi, elektr energiyasi beradi, baliq ovlash va dam olish uchun xizmat qiladi. Daryo suvi bilan hozir taxminan 4,2 mln gektar yer sug‘orilmoqda. Yiliga o‘rtacha taxminan 58 km³ suv ishlatiladi, uning taxminan 90 foizi sug‘orishga, qolgani sanoat, maishiy xizmat, baliqchilik va boshqa sohalarga ketadi. Chirchiq daryosida Chorvoq, Xo‘jakent, G‘azalkent, Norinda Uchqo‘rg‘on, Sirdaryoda Farhod, Qoradaryoda Andijon GESlari qurilgan. Daryolar sanoat, maishiy xo‘jalik, chorvachilik fermalari va zovur suvlari bilan ifloslanmoqda, bu suvdagi jonzotlarga zarar yetkazadi. Suvni asrash uchun chiqindi suvni tozalab tashlash, tuzli zovur suvini daryoga oqizmaslik, daryo bo‘ylarida sanitar zonalar tashkil etish va suvni tejab sug‘orish kerak.

Namunalar
Fermer tomchilatib sug‘orishga o‘tsa, bir gektar paxta uchun suv sarfi kamayadi va yerning sho‘rlanish xavfi pasayadi.
Daryo bo‘yida 50–100 m kenglikda daraxt ekilgan sanitar zona qirg‘oqni va suvni ifloslikdan himoya qiladi.
Sinfda faoliyat

«Suv hisobi»: bir hafta davomida oilangiz suvni qayerda ishlatishini yozing (ichish, yuvinish, idish yuvish, sug‘orish) va uni tejash uchun 3 ta usul taklif qiling. Daryo, ariq yoki ko‘lga sho‘ng‘imang va tozalanmagan suvni ichmang.

Mashq
1
Uzbekistonda suvning taxminan qancha qismi sug‘orishga ketadi?
2
Chirchiq daryosida qaysi GESlar qurilgan?
3
Sug‘oriladigan yer 4 200 000 ga bo‘lsa va uning 1000 000 gektari tomchilatib sug‘orilsa, qolgan yer necha gektar?
4
Zovur suvini to‘g‘ridan to‘g‘ri daryoga oqizish nega zararli?