☰ Mundarija · Geografiya

O‘zbekistonning geografik o‘rni va yer yuzasi

Darslar 35–36 · 2 ta dars · P. G‘ulomov, H. Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov. Geografiya (O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan beshinchi nashri. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
36

Yer yuzasi, geologik tuzilishi va foydali qazilmalari

Darslik: 80–83-betlar
MaqsadO‘zbekiston relyefining asosiy shakllari: tekisliklar, tog‘ tizmalari va tog‘ oraliq botiqlarini bilish.
Yangi so‘zlar
Ustyurt platosi · Ustyurt Plateautog‘ oraliq botiqlari · intermountain depressionsHazrat Sulton cho‘qqisi · Hazrat Sultan Peakdelta · delta
Tushuntirish

O‘zbekiston hududining taxminan 79 foizini (78,7) tekisliklar, qolgan qismini tog‘lar va tog‘ oralig‘i botiqlari egallaydi; yer yuzasi g‘arb va shimoli-g‘arbdan sharq hamda janubi-sharq tomon ko‘tarilib boradi. Tekislik Turon tekisligining bir qismi: shimoli-g‘arbda Ustyurt platosi (balandligi 120–180 m), uning chinklari tik jarlik; Amudaryoning quyi oqimida katta delta; undan sharqda Qizilqum cho‘li, unda Bo‘kantov, Sulton Uvays kabi past tog‘lar va Mingbuloq botig‘i (dengiz sathidan 12 m past, O‘zbekistonning eng past joyi) bor. Tog‘lar G‘arbiy Tyanshanning (Chatqol, Qurama, Piskom, Ugom) va Hisor-Oloyning g‘arbiy tarmoqlaridan iborat. Eng baland nuqta — Hisor tizmasidagi Hazrat Sulton cho‘qqisi (4643 m). Tog‘lar orasida Chirchiq-Ohangaron, Farg‘ona, Zarafshon, Qashqadaryo (Kitob-Shahrisabz) va Surxon-Sherobod botiqlari joylashgan — ular daryolar keltirgan yotqiziqlardan hosil bo‘lgan tekis, unumdor vohalardir.

Namunalar
Zarafshon daryosi Samarqand yaqinida Oqdaryo va Qoradaryoga ajralib, so‘ng yana qo‘shilib Miyonqol orolini hosil qiladi.
Mingbuloq botig‘i tubi dengiz sathidan 12 m past, Hazrat Sulton cho‘qqisi esa 4643 m baland; ular orasidagi farq 4655 m.
Sinfda faoliyat

«Kesim chizamiz»: chizg‘ich bilan g‘arbdan sharqqa (Ustyurt — Qizilqum — Zarafshon — Hisor) taxminiy balandlik kesimini chizing va balandlik raqamlarini yozing.

Mashq
1
O‘zbekistonning eng baland nuqtasi qaysi va balandligi qancha?
2
O‘zbekistonda tekislik va tog‘lar maydon bo‘yicha qanday nisbatda?
3
Tekislik 79 foiz bo‘lsa, tog‘lar va botiqlar necha foiz?
4
Nima uchun tog‘ oralig‘i botiqlari O‘zbekistonning eng gavjum hududlari?