ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tekis harakat grafigi. Notekis harakat

Darslar 7–8 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
8

Notekis harakatda tezlik

Darslik: 34–36-betlar
MaqsadNotekis harakat, o‘rtacha tezlik va oniy tezlik tushunchalarini bilish.
Yangi so‘zlar
notekis harakat · non-uniform motiono‘rtacha tezlik · average velocityoniy tezlik · instantaneous velocitybutun yo‘l · total path
Tushuntirish

Teng vaqt oraliqlarida turlicha yo‘l bosib o‘tiladigan harakat notekis harakat deyiladi. Bunday harakatda tezlik o‘zgarib turadi. Butun harakat davomida bosib o‘tilgan umumiy yo‘lning butun sarflangan vaqtga nisbati o‘rtacha tezlik deyiladi: υo‘rt = s/t. O‘rtacha tezlikni tezliklarning oddiy o‘rtacha arifmetigi deb bo‘lmaydi, chunki jism turli tezliklar bilan turlicha vaqt yurgan bo‘lishi mumkin. Jismning vaqtning berilgan paytidagi tezligi oniy tezlik deyiladi; mashinaning spidometri aynan shuni ko‘rsatadi.

ƒFormula
υ(o‘rt) = s/t
butun yo‘l : butun vaqt
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shaharlararo avtobus 2 soatda 90 km yo‘l bosdi, shu jumladan dam olish uchun to‘xtadi. Spidometr gohida 60 km/h ni, to‘xtaganda esa 0 ni ko‘rsatdi, o‘rtacha tezlik esa 90 : 2 = 45 km/h bo‘ldi. Demak, spidometr bir lahzadagi tezlikni, jadval esa o‘rtachasini beradi.

Kim ishlatadi

Yo‘l harakati xodimi radar bilan lahzadagi tezlikni o‘lchaydi, transport rejalashtiruvchisi jadvalni o‘rtacha tezlikka qarab tuzadi, marafonchi o‘z o‘rtacha sur’atini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan mashinada ketayotganda uch xil paytda spidometrga qarab, ko‘rsatkichlarni yozib oling. Ular har xil bo‘ladi va birortasi butun yo‘lning o‘rtacha tezligiga teng bo‘lishi shart emas. Haydovchining e’tiborini chalg‘itmang.

Namunalar
t, soats, km12345501001502002500
Avtomobil birinchi 2 soatda 100 km, keyingi 3 soatda 140 km yurdi. υo‘rt = (100 + 140) : (2 + 3) = 240 : 5 = 48 km/soat.
O‘quvchi yo‘lning yarmini 4 m/s, qolgan yarmini 6 m/s bilan yursa, o‘rtacha tezlik (4 + 6) : 2 = 5 m/s emas: yo‘l 120 m desak, vaqt 60 : 4 + 60 : 6 = 15 + 10 = 25 s, υo‘rt = 120 : 25 = 4,8 m/s.
Sinfda faoliyat

«Spidometr kuzatuvi»: o‘qituvchi avtomobil spidometri tasviri yoki videosini ko‘rsatadi; o‘quvchilar tezlik o‘zgarishini va oniy tezlikni belgilaydi. Xavfsizlik: haydovchi diqqatini chalg‘itmang.

Mashq
1
O‘rtacha tezlik qanday topiladi?
2
Jism 60 m ni 10 s da, keyingi 90 m ni 20 s da bosdi. O‘rtacha tezlik (m/s)?
t, ss, m102030501001500
3
Oniy tezlik nima va uni qaysi asbob ko‘rsatadi?
4
Nima uchun o‘rtacha tezlik tezliklarning oddiy o‘rtacha arifmetigiga teng emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTosh qatlamlarini o‘qishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →