8
Notekis harakatda tezlik
Darslik: 34–36-betlar
MaqsadNotekis harakat, o‘rtacha tezlik va oniy tezlik tushunchalarini bilish.
Yangi so‘zlar
notekis harakat · non-uniform motiono‘rtacha tezlik · average velocityoniy tezlik · instantaneous velocitybutun yo‘l · total path
Tushuntirish
Teng vaqt oraliqlarida turlicha yo‘l bosib o‘tiladigan harakat notekis harakat deyiladi. Bunday harakatda tezlik o‘zgarib turadi. Butun harakat davomida bosib o‘tilgan umumiy yo‘lning butun sarflangan vaqtga nisbati o‘rtacha tezlik deyiladi: υ_o‘rt = s/t. O‘rtacha tezlikni tezliklarning oddiy o‘rtacha arifmetigi deb bo‘lmaydi, chunki jism turli tezliklar bilan turlicha vaqt yurgan bo‘lishi mumkin. Jismning vaqtning berilgan paytidagi tezligi oniy tezlik deyiladi; mashinaning spidometri aynan shuni ko‘rsatadi.
Namunalar
Avtomobil birinchi 2 soatda 100 km, keyingi 3 soatda 140 km yurdi. υ_o‘rt = (100 + 140) : (2 + 3) = 240 : 5 = 48 km/soat.
O‘quvchi yo‘lning yarmini 4 m/s, qolgan yarmini 6 m/s bilan yursa, o‘rtacha tezlik (4 + 6) : 2 = 5 m/s emas: yo‘l 120 m desak, vaqt 60 : 4 + 60 : 6 = 15 + 10 = 25 s, υ_o‘rt = 120 : 25 = 4,8 m/s.
Sinfda faoliyat
«Spidometr kuzatuvi»: o‘qituvchi avtomobil spidometri tasviri yoki videosini ko‘rsatadi; o‘quvchilar tezlik o‘zgarishini va oniy tezlikni belgilaydi. Xavfsizlik: haydovchi diqqatini chalg‘itmang.
Mashq
1
O‘rtacha tezlik qanday topiladi?
Butun yo‘lni butun vaqtga bo‘lib: υ_o‘rt = s/t.
2
Jism 60 m ni 10 s da, keyingi 90 m ni 20 s da bosdi. O‘rtacha tezlik (m/s)?
5
3
Oniy tezlik nima va uni qaysi asbob ko‘rsatadi?
Berilgan paytdagi tezlik; spidometr ko‘rsatadi.
4
Nima uchun o‘rtacha tezlik tezliklarning oddiy o‘rtacha arifmetigiga teng emas?
Chunki jism turli tezliklarda turlicha vaqt harakatlanadi; faqat butun yo‘l va butun vaqt hisobga olinadi.