Notekis harakatda tezlik
Teng vaqt oraliqlarida turlicha yo‘l bosib o‘tiladigan harakat notekis harakat deyiladi. Bunday harakatda tezlik o‘zgarib turadi. Butun harakat davomida bosib o‘tilgan umumiy yo‘lning butun sarflangan vaqtga nisbati o‘rtacha tezlik deyiladi: υo‘rt = s/t. O‘rtacha tezlikni tezliklarning oddiy o‘rtacha arifmetigi deb bo‘lmaydi, chunki jism turli tezliklar bilan turlicha vaqt yurgan bo‘lishi mumkin. Jismning vaqtning berilgan paytidagi tezligi oniy tezlik deyiladi; mashinaning spidometri aynan shuni ko‘rsatadi.
Shaharlararo avtobus 2 soatda 90 km yo‘l bosdi, shu jumladan dam olish uchun to‘xtadi. Spidometr gohida 60 km/h ni, to‘xtaganda esa 0 ni ko‘rsatdi, o‘rtacha tezlik esa 90 : 2 = 45 km/h bo‘ldi. Demak, spidometr bir lahzadagi tezlikni, jadval esa o‘rtachasini beradi.
Yo‘l harakati xodimi radar bilan lahzadagi tezlikni o‘lchaydi, transport rejalashtiruvchisi jadvalni o‘rtacha tezlikka qarab tuzadi, marafonchi o‘z o‘rtacha sur’atini kuzatadi.
Kattalar bilan mashinada ketayotganda uch xil paytda spidometrga qarab, ko‘rsatkichlarni yozib oling. Ular har xil bo‘ladi va birortasi butun yo‘lning o‘rtacha tezligiga teng bo‘lishi shart emas. Haydovchining e’tiborini chalg‘itmang.
«Spidometr kuzatuvi»: o‘qituvchi avtomobil spidometri tasviri yoki videosini ko‘rsatadi; o‘quvchilar tezlik o‘zgarishini va oniy tezlikni belgilaydi. Xavfsizlik: haydovchi diqqatini chalg‘itmang.