☰ Mundarija · Fizika

Nyutonning uchinchi qonuni va aylanma harakat

Darslar 22–23 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
23

Harakat qonunlarining aylanma harakatga tatbiqi

Darslik: 86–87-betlar
MaqsadHarakat qonunlarini aylanma harakatga qo‘llash: markazga intilma kuch F = mυ²/R.
Yangi so‘zlar
markazga intilma kuch · centripetal forceF = mυ²/R · F = mυ²/Rip taranglik kuchi · string tensionburilish · a bend (turn)
Tushuntirish

Tekis aylanma harakatda jism markazga intilma tezlanish a = υ²/R bilan harakatlanadi. Ikkinchi qonunga ko‘ra bu tezlanishni aylana markaziga yo‘nalgan kuch hosil qiladi: F = ma = mυ²/R = mω²R. Bu kuch markazga intilma kuch deyiladi. U alohida «yangi» kuch emas, balki mavjud kuchlarning (taranglik, ishqalanish, tortishish) teng ta’sir etuvchisi. Masalan, ipga bog‘lab aylantirilgan toshda ip taranglik kuchi, burilayotgan avtomobilda esa yo‘l bilan g‘ildirak orasidagi ishqalanish kuchi markazga intilma kuch vazifasini bajaradi. Kuch yo‘qolsa (ip uzilsa), jism aylana urinmasi bo‘ylab inersiya bilan to‘g‘ri uchib ketadi.

Namunalar
m = 0,5 kg, υ = 4 m/s, R = 2 m: F = 0,5 · 16 : 2 = 4 N.
m = 1000 kg avtomobil R = 50 m burilishda υ = 10 m/s bilan: F = 1000 · 100 : 50 = 2000 N ishqalanish kuchi talab qilinadi.
Sinfda faoliyat

«Ipdagi tosh»: faqat tasavvurda yoki videoda — ip uzilsa, tosh qaysi tomonga uchadi (urinma bo‘ylab). Haqiqatan aylantirmang. Xavfsizlik: ipga bog‘langan narsani odamlar yonida aylantirish qat’iyan man.

Mashq
1
Markazga intilma kuch formulasi qanday?
2
m = 2 kg, υ = 3 m/s, R = 3 m. F (N)?
3
Burilayotgan avtomobilda markazga intilma kuchni qaysi kuch hosil qiladi?
4
Nima uchun muz ustida avtomobil burilishda ketib qolishi mumkin?