ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Mexanik harakat. Fazo va vaqt

Darslar 1–2 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
2

Fazo va vaqt

Darslik: 11–13-betlar
MaqsadFazo va vaqt tushunchalari, ularning o‘lchov birliklarini bilish; jismning vaziyatini koordinatalar bilan berish.
Yangi so‘zlar
fazo · spacevaqt · timekoordinata · coordinatesekund · second
Tushuntirish

Barcha jismlar fazoda joylashgan va harakat vaqt davomida sodir bo‘ladi. Fazodagi masofalar uzunlik birligi — metr (m) bilan o‘lchanadi; XBSda vaqt birligi — sekund (s). Jismning vaziyatini aniq berish uchun sanoq jismiga bog‘langan koordinata o‘qi ishlatiladi: to‘g‘ri chiziq bo‘ylab harakatda bitta o‘q (x) yetarli, tekislikda ikkita o‘q (x va y) kerak. Vaqtni o‘lchash uchun biror takrorlanuvchi jarayon — soat mayatnigi tebranishi yoki Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi — ishlatiladi. Hodisaning boshlanish momenti va davomiyligi bir-biridan farq qiladi: «soat 8:00» — moment, «45 minut» — vaqt oralig‘i.

xdarvozabolax = 300 m0
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sport kuni yugurish yo‘lagida start chizig‘idan boshlab har 10 m da bayroqcha turadi. To‘rtinchi bayroqchadan o‘tgan yuguruvchi 40 m da turibdi, hakam sekundomerida esa 8 s ko‘rinadi. Joy va vaqt birgalikda yugurishni aniq tasvirlaydi.

Kim ishlatadi

Yer o‘lchovchi xaritada nuqtalarning o‘rnini koordinatalar bilan yozadi, kompyuter o‘yini ishlab chiquvchisi qahramonning ekrandagi o‘rnini sonlar bilan beradi, sport hakami vaqtni sekundomer bilan o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uy vazifasini boshlagan va tugatgan soatni yozing. Keyin ikkala vaqt nuqtasini ham, ular orasidagi davomiylikni ham alohida ko‘rsating.

Namunalar
Maktab darvozasidan to‘g‘ri yo‘l bo‘ylab 300 m narida turgan bola vaziyatini x = 300 m deb yozish mumkin (darvoza — sanoq boshi).
Dars soat 9:00 da boshlanib, 9:45 da tugasa, uning davomiyligi 45 minut = 45 · 60 = 2700 s.
Sinfda faoliyat

«Sinfda koordinata»: partalar qatori bo‘ylab x o‘qini belgilab, o‘quvchilar o‘z o‘rindiqlarining koordinatasini aytadi. Xavfsizlik: o‘rindiqlar orasida yugurmang.

Mashq
1
Vaqtning XBSdagi birligi nima?
2
1 soat necha sekund?
3
Tekislikda jism vaziyatini berish uchun nechta koordinata o‘qi kerak?
4
«Soat 14:00» va «2 soat» o‘rtasida qanday farq bor?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkspeditsiya klubining birinchi chiqishiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →