☰ Mundarija · Fizika

Mexanik harakat. Fazo va vaqt

Darslar 1–2 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
2

Fazo va vaqt

Darslik: 11–13-betlar
MaqsadFazo va vaqt tushunchalari, ularning o‘lchov birliklarini bilish; jismning vaziyatini koordinatalar bilan berish.
Yangi so‘zlar
fazo · spacevaqt · timekoordinata · coordinatesekund · second
Tushuntirish

Barcha jismlar fazoda joylashgan va harakat vaqt davomida sodir bo‘ladi. Fazodagi masofalar uzunlik birligi — metr (m) bilan o‘lchanadi; XBSda vaqt birligi — sekund (s). Jismning vaziyatini aniq berish uchun sanoq jismiga bog‘langan koordinata o‘qi ishlatiladi: to‘g‘ri chiziq bo‘ylab harakatda bitta o‘q (x) yetarli, tekislikda ikkita o‘q (x va y) kerak. Vaqtni o‘lchash uchun biror takrorlanuvchi jarayon — soat mayatnigi tebranishi yoki Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi — ishlatiladi. Hodisaning boshlanish momenti va davomiyligi bir-biridan farq qiladi: «soat 8:00» — moment, «45 minut» — vaqt oralig‘i.

Namunalar
Maktab darvozasidan to‘g‘ri yo‘l bo‘ylab 300 m narida turgan bola vaziyatini x = 300 m deb yozish mumkin (darvoza — sanoq boshi).
Dars soat 9:00 da boshlanib, 9:45 da tugasa, uning davomiyligi 45 minut = 45 · 60 = 2700 s.
Sinfda faoliyat

«Sinfda koordinata»: partalar qatori bo‘ylab x o‘qini belgilab, o‘quvchilar o‘z o‘rindiqlarining koordinatasini aytadi. Xavfsizlik: o‘rindiqlar orasida yugurmang.

Mashq
1
Vaqtning XBSdagi birligi nima?
2
1 soat necha sekund?
3
Tekislikda jism vaziyatini berish uchun nechta koordinata o‘qi kerak?
4
«Soat 14:00» va «2 soat» o‘rtasida qanday farq bor?