☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

O‘simliklar va hayvonlar sistematikasini o‘rganish

Darslar 19–20 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
20

Amaliy mashg‘ulot. Hayvonlar sistematikasini o‘rganish

Darslik, 45–46-betlar
MaqsadHayvonlar sistematikasining asosiy birliklarini ketma-ketlikda joylashtiradi va aniq hayvonning sistematik o‘rnini aniqlaydi.
Yangi so‘zlar
taksonomik birlik · taxonomic unit (rank)tip · phylumsinf · classturkum · order
Tushuntirish

Hayvonlar sistematikasida taksonomik birliklar eng kattasidan kichigiga qarab shunday joylashadi: dunyo, tip, sinf, turkum, oila, urug‘, tur. Katta birlikda hayvonlar kam o‘xshash, kichik birlikda esa ko‘p o‘xshash bo‘ladi. Umurtqali hayvonlar (xordalilar tipi) beshta sinfga bo‘linadi: baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilar. Hayvonning sistematik o‘rnini aniqlash uchun avval u qaysi tipga, so‘ng sinfga, turkumga va hokazoga mansubligini belgilaymiz. Masalan, Amudaryo foreli: hayvonot dunyosi, xordalilar tipi, shu’laqanotli baliqlar sinfi, losossimonlar turkumi, lososlar oilasi, losos urug‘i, Amudaryo foreli turi. Sistematika hayvonlar xilma-xilligini tushunishga yordam beradi.

Namunalar
Qo‘ng‘ir ayiq: hayvonot dunyosi → xordalilar → sutemizuvchilar → yirtqichlar → ayiqsimonlar → ayiqlar → qo‘ng‘ir ayiq. Norka, suvsar va bo‘rsiq – sutemizuvchilar sinfi, yirtqichlar turkumi, suvsarsimonlar oilasiga mansub: ular o‘xshash, lekin turlari boshqa.
Tartibni to‘g‘rilash: oila, tur, tip, urug‘, dunyo, sinf, turkum → dunyo, tip, sinf, turkum, oila, urug‘, tur.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: sutemizuvchi hayvonlar rasmlari (mushuk, bo‘ri, ot, ko‘rshapalak, delfin) bilan ishlang. Har biri uchun tip va sinfni, so‘ng turkumini jadvalga yozing, o‘xshash va farqli belgilarni sanang (tana qoplami, yashash joyi, oziqlanishi). Xavfsizlik: faqat rasm va kartochkalar bilan ishlanadi; uy hayvonlariga tegilsa, qo‘lni sovunlab yuving; yovvoyi hayvonlarga yaqinlashmang.

Mashq
1
Hayvonlar sistematikasi birliklarini eng kattasidan kichigiga qarab yozing.
2
Qaysi sinflar xordalilar tipiga kiradi? Uchtasini ayting.
3
Mushukning tip, sinf va turkumini ayting.
4
Qaysi ikkita hayvon ko‘proq o‘xshash: bir urug‘ga kiruvchimi yoki bir sinfga kiruvchimi? Nega?