ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Elektrlanish, tok manbai va elektr zanjiri

Darslar 80–82 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
82

Amaliy mashg‘ulot. Sodda elektr zanjiri

Darslik, 180–181-betlar
MaqsadEng sodda elektr zanjirini yig‘adi, uning qismlarini va berk zanjir shartini aytadi, o‘tkazgich va izolyatorlarni ajratadi.
Yangi so‘zlar
elektr zanjiri · electric circuituzib-ulagich (kalit) · switcho‘tkazgich · conductorizolyator · insulator
Tushuntirish

Elektr zanjiri – tok manbai, iste’molchi (lampochka, dvigatel), uzib-ulagich va ularni tutashtiruvchi o‘tkazgich simlardan iborat yo‘l. Zanjirda tok bo‘lishi uchun ikki shart zarur: tok manbai bo‘lishi va zanjir berk bo‘lishi. Uzib-ulagich ochiq bo‘lsa, zanjir uziladi va lampochka yonmaydi; berk bo‘lsa, tok o‘tib, lampochka yonadi. Elektr toki – zaryadlangan zarralarning tartibli harakati. Odatda tok yo‘nalishi deb manbaning musbat (+) qutbidan manfiy (–) qutbiga qarab tashqi zanjirdagi yo‘nalish olinadi (metallarda elektronlar teskari tomonga siljiydi). Elektr tokini o‘tkazadigan jismlar o‘tkazgichlar: metallar (mis, alyuminiy, temir), grafit, sho‘r suv, inson tanasi. O‘tkazmaydiganlari izolyatorlar: rezina, plastmassa, shisha, quruq yog‘och, chinni, quruq qog‘oz. Simlar metall o‘tkazgichdan, ustida izolyatsiya qobig‘idan iborat: qobiq tokni tanamizga o‘tkazmaydi. Xavfsizlik: tajribada faqat 1,5–4,5 V li batareya ishlating; hech qachon elektr rozetkasi (220 V) bilan tajriba qilmang; batareyaning ikki qutbini sim bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulamang (qisqa tutashuv simni va batareyani qizdiradi).

+−

So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)

Tok o‘tkazadi
Tok o‘tkazmaydi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qo‘l chirog‘i silkitilganda miltillab o‘chadi. Batareya va metall prujina orasidagi aloqa bo‘shab qolgan, zanjir goh uziladi, goh ulanadi. Zanjir yopiq bo‘lgandagina tok o‘tadi.

Kim ishlatadi

Elektrchi nosoz zanjirni uzilgan joyini topadi, telefon ustasi buzilgan kontaktni tuzatadi, o‘yinchoq yasovchi oddiy zanjirni loyihalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Fonarni zanjir sifatida chizing: batareya, o‘chirgich, lampochka va simlar bo‘lsin, tok qayerdan o‘tishini strelkalar bilan ko‘rsating.

Namunalar
Zanjir: batareya (+) → uzib-ulagich → lampochka → batareya (–). Kalit yopilsa, lampochka yonadi.
Mis, temir, alyuminiy simlar lampochkani yondiradi; plastilin, qog‘oz, rezina yondirmaydi, ya’ni ular izolyator.
Sinfda faoliyat

Zanjir yig‘ish: 1,5 V li batareya, lampochka (patroni bilan), kalit va 3 ta izolyatsiyalangan sim bilan zanjir yig‘ing. Kalit ochiq va yopiq holatida kuzating. So‘ng simlar orasiga mis, temir, plastilin, qog‘oz, rezina bo‘laklarini ulab, lampochka yonishini jadvalga «+» yoki «–» bilan yozing. Xavfsizlik: faqat batareya bilan ishlang; ulovchi simlarni ushlashdan oldin kalitni oching; sim uchlari o‘tkir bo‘lishi mumkin, ehtiyot bo‘ling; rozetkaga yaqinlashmang.

Mashq
1
Elektr zanjirida tok bo‘lishi uchun qanday ikki shart zarur?
2
3 ta element ketma-ket ulangan, har biri 15 desivolt (1,5 V). Jami necha desivolt?
3
Quyidagilarni o‘tkazgich va izolyatorga ajrating: mis sim, rezina, shisha, temir mix.
4
Nega simlarning ustini izolyatsiya qobig‘i bilan qoplaydilar?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSahna gulchambarini ta’mirlashHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →