Amaliy mashg‘ulot. Sodda elektr zanjiri
Elektr zanjiri – tok manbai, iste’molchi (lampochka, dvigatel), uzib-ulagich va ularni tutashtiruvchi o‘tkazgich simlardan iborat yo‘l. Zanjirda tok bo‘lishi uchun ikki shart zarur: tok manbai bo‘lishi va zanjir berk bo‘lishi. Uzib-ulagich ochiq bo‘lsa, zanjir uziladi va lampochka yonmaydi; berk bo‘lsa, tok o‘tib, lampochka yonadi. Elektr toki – zaryadlangan zarralarning tartibli harakati. Odatda tok yo‘nalishi deb manbaning musbat (+) qutbidan manfiy (–) qutbiga qarab tashqi zanjirdagi yo‘nalish olinadi (metallarda elektronlar teskari tomonga siljiydi). Elektr tokini o‘tkazadigan jismlar o‘tkazgichlar: metallar (mis, alyuminiy, temir), grafit, sho‘r suv, inson tanasi. O‘tkazmaydiganlari izolyatorlar: rezina, plastmassa, shisha, quruq yog‘och, chinni, quruq qog‘oz. Simlar metall o‘tkazgichdan, ustida izolyatsiya qobig‘idan iborat: qobiq tokni tanamizga o‘tkazmaydi. Xavfsizlik: tajribada faqat 1,5–4,5 V li batareya ishlating; hech qachon elektr rozetkasi (220 V) bilan tajriba qilmang; batareyaning ikki qutbini sim bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulamang (qisqa tutashuv simni va batareyani qizdiradi).
So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)
Qo‘l chirog‘i silkitilganda miltillab o‘chadi. Batareya va metall prujina orasidagi aloqa bo‘shab qolgan, zanjir goh uziladi, goh ulanadi. Zanjir yopiq bo‘lgandagina tok o‘tadi.
Elektrchi nosoz zanjirni uzilgan joyini topadi, telefon ustasi buzilgan kontaktni tuzatadi, o‘yinchoq yasovchi oddiy zanjirni loyihalaydi.
Fonarni zanjir sifatida chizing: batareya, o‘chirgich, lampochka va simlar bo‘lsin, tok qayerdan o‘tishini strelkalar bilan ko‘rsating.
Zanjir yig‘ish: 1,5 V li batareya, lampochka (patroni bilan), kalit va 3 ta izolyatsiyalangan sim bilan zanjir yig‘ing. Kalit ochiq va yopiq holatida kuzating. So‘ng simlar orasiga mis, temir, plastilin, qog‘oz, rezina bo‘laklarini ulab, lampochka yonishini jadvalga «+» yoki «–» bilan yozing. Xavfsizlik: faqat batareya bilan ishlang; ulovchi simlarni ushlashdan oldin kalitni oching; sim uchlari o‘tkir bo‘lishi mumkin, ehtiyot bo‘ling; rozetkaga yaqinlashmang.