Energiya va ekologiya
Energiya – jismning ish bajara olish qobiliyati; u bir turdan boshqasiga aylanadi, lekin yo‘qolmaydi va yo‘qdan paydo bo‘lmaydi. Elektr energiyasi issiqlik elektrostansiyalarida ko‘mir, tabiiy gaz yoki mazut yoqilib olinadi: yonish issiqligi suvni bug‘ga aylantiradi, bug‘ turbinani aylantiradi, turbina generatorni aylantiradi. Bunda karbonat angidrid, oltingugurt va azot oksidlari ajraladi: karbonat angidrid global isish va iqlim o‘zgarishiga, oltingugurt va azot oksidlari kislotali yomg‘irga sabab bo‘ladi. Energiya manbalari ikkiga bo‘linadi: tiklanmaydigan (neft, tabiiy gaz, ko‘mir) – zaxirasi tugaydi; tiklanadigan (Quyosh, shamol, suv energiyasi) – tabiatda doim qayta paydo bo‘ladi va atmosferani deyarli ifloslantirmaydi. Quyosh panellari yorug‘lik energiyasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri elektrga aylantiradi, gidroelektrostansiyalar oqayotgan suv energiyasidan foydalanadi. Darslikda 2022-yil uchun Samarqandda yirik quyosh stansiyasi qurilmoqda deyilgan; hozirgi kunda O‘zbekistonda bir nechta yirik quyosh va shamol stansiyalari ishga tushgan. Darslikdagi ma’lumot: 2018-yilda 62,8 mlrd kW·h, 2021-yilda 71,3 mlrd kW·h elektr ishlab chiqarilgan, ya’ni 3 yilda 8,5 mlrd kW·h ga ko‘paygan.
Munozara jadvali: ikki ustunli jadval chizing (shamol va quyosh energiyasi). Har biri uchun foydali va zararli tomonlarni yozing (masalan, shamolli joy kerak, bulutli kunda quyosh kam beradi, ekin maydonlarini egallaydi, atmosferani ifloslantirmaydi). Sinfda fikr almashing. Xavfsizlik: tashqi kuzatuvda Quyoshga qarab turmang; transportdan ehtiyot bo‘ling.