ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Issiqlikdan kengayish, issiqlik uzatilishi va energiya manbalari

Darslar 74–76 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
76

Energiya va ekologiya

Darslik, 167–168-betlar
MaqsadEnergiya manbalarini (tiklanadigan va tiklanmaydigan) farqlaydi, elektr ishlab chiqarishning ekologik ta’sirini baholaydi.
Yangi so‘zlar
energiya · energyekologiya · ecologytiklanadigan manba · renewable sourceissiqlik elektrostansiyasi · thermal power station
Tushuntirish

Energiya – jismning ish bajara olish qobiliyati; u bir turdan boshqasiga aylanadi, lekin yo‘qolmaydi va yo‘qdan paydo bo‘lmaydi. Elektr energiyasi issiqlik elektrostansiyalarida ko‘mir, tabiiy gaz yoki mazut yoqilib olinadi: yonish issiqligi suvni bug‘ga aylantiradi, bug‘ turbinani aylantiradi, turbina generatorni aylantiradi. Bunda karbonat angidrid, oltingugurt va azot oksidlari ajraladi: karbonat angidrid global isish va iqlim o‘zgarishiga, oltingugurt va azot oksidlari kislotali yomg‘irga sabab bo‘ladi. Energiya manbalari ikkiga bo‘linadi: tiklanmaydigan (neft, tabiiy gaz, ko‘mir) – zaxirasi tugaydi; tiklanadigan (Quyosh, shamol, suv energiyasi) – tabiatda doim qayta paydo bo‘ladi va atmosferani deyarli ifloslantirmaydi. Quyosh panellari yorug‘lik energiyasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri elektrga aylantiradi, gidroelektrostansiyalar oqayotgan suv energiyasidan foydalanadi. Darslikda 2022-yil uchun Samarqandda yirik quyosh stansiyasi qurilmoqda deyilgan; hozirgi kunda O‘zbekistonda bir nechta yirik quyosh va shamol stansiyalari ishga tushgan. Darslikdagi ma’lumot: 2018-yilda 62,8 mlrd kW·h, 2021-yilda 71,3 mlrd kW·h elektr ishlab chiqarilgan, ya’ni 3 yilda 8,5 mlrd kW·h ga ko‘paygan.

nefttabiiy gazko‘mirQaytatiklanmaydiganQuyoshshamolsuvQaytatiklanadiganEnergiyamanbalari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi avtobus bekatlaridagi chiroqlar tepasida kichik quyosh paneli bor: u kunduzi zaryadlanadi, kechasi esa bekatni yoritadi. Quyosh nuri tugamaydigan manba, shuning uchun bunday chiroq yoqilg‘i yoqmaydi.

Kim ishlatadi

Elektr stansiyasi muhandisi energiya ishlab chiqarishni boshqaradi, quyosh paneli o‘rnatuvchi uylarni energiya bilan ta’minlaydi, ekologik inspektor atrof-muhitga ta’sirni tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘changiz yoki maktab yonida quyosh paneli yoki shamol qurilmasi bor-yo‘qligini yo‘l chetidan xavfsiz qarab, u nimani ta’minlayotganini aniqlashga urining.

Namunalar
Qaysi manba qaysi turga kiradi: ko‘mir – tiklanmaydigan; shamol – tiklanadigan; neft – tiklanmaydigan; quyosh – tiklanadigan.
Energiya aylanishi zanjiri: ko‘mirning kimyoviy energiyasi → issiqlik → bug‘ harakati (mexanik) → elektr → lampochkada yorug‘lik va issiqlik.
Sinfda faoliyat

Munozara jadvali: ikki ustunli jadval chizing (shamol va quyosh energiyasi). Har biri uchun foydali va zararli tomonlarni yozing (masalan, shamolli joy kerak, bulutli kunda quyosh kam beradi, ekin maydonlarini egallaydi, atmosferani ifloslantirmaydi). Sinfda fikr almashing. Xavfsizlik: tashqi kuzatuvda Quyoshga qarab turmang; transportdan ehtiyot bo‘ling.

Mashq
1
Tiklanadigan va tiklanmaydigan energiya manbalariga ikkitadan misol keltiring.
2
Elektr ishlab chiqarish 2018-yilda 628 birlik, 2021-yilda 713 birlik edi (1 birlik = 0,1 mlrd kW·h). Farqi necha birlik?
3
Issiqlik elektrostansiyalari atrof-muhitga qanday zarar yetkazadi?
4
Nega Quyosh panellari ekologik jihatdan yaxshi, lekin hamma joyda ham yaramaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOvqatlantirgich navbatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →