☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Issiqlikdan kengayish, issiqlik uzatilishi va energiya manbalari

Darslar 74–76 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
75

Issiqlikning uzatilishi

Darslik, 165–166-betlar
MaqsadIssiqlik uzatilishining uch usulini (issiqlik o‘tkazuvchanlik, konveksiya, nurlanish) farqlaydi va issiqlik izolyatorlari haqida gapiradi.
Yangi so‘zlar
issiqlik o‘tkazuvchanlik · conductionkonveksiya · convectionnurlanish · radiationissiqlik izolyatori · thermal insulator
Tushuntirish

Issiqlik uch xil usulda uzatiladi. Issiqlik o‘tkazuvchanlikda issiqlik jismning o‘zida zarralar orqali qizigan joydan sovuqroq joyga o‘tadi (issiq choyda qoshiq isiydi). Metallar (mis, alyuminiy, temir) issiqlikni yaxshi o‘tkazadi; yog‘och, plastmassa, shisha, g‘isht, havo va poxol yomon o‘tkazadi, ularni issiqlik izolyatori deymiz. Konveksiyada issiqlik suyuqlik va gaz oqimlari bilan ko‘chadi: qizigan havo yoki suv yengillashib ko‘tariladi, sovuq og‘ir qatlam pastga tushadi (shuning uchun isitish batareyasi deraza ostida, pol yaqinida o‘rnatiladi). Nurlanishda issiqlik nur ko‘rinishida bo‘shliq orqali ham o‘tadi: Quyosh Yerni shunday isitadi, olov yoniga kelsak, issiqlikni his qilamiz. Qalin palto o‘zi isitmaydi, lekin tana issiqligini tashqariga o‘tkazmaydi (uning g‘ovaklarida havo bor). Issiqxonada shisha quyosh nurlarini o‘tkazadi, ichkaridagi issiq havoning chiqib ketishini to‘sadi. G‘isht, paxsa devorlar va poxol-loydan tom yozda salqin, qishda iliq saqlaydi. Xavfsizlik: issiq kosa yoki qoshiqni tutganda issiqlikni yaxshi o‘tkazadigan metall qismini ushlamang.

Namunalar
Tova dastagi plastmassa yoki yog‘ochdan qilinadi, chunki ular issiqlikni yomon o‘tkazadi va qo‘l kuymaydi; tovaning o‘zi esa metalldan, chunki issiqlikni ovqatga yaxshi o‘tkazishi kerak.
Xonada batareya qizigan havoni yuqoriga ko‘taradi, derazaga yaqin sovigan havo pastga tushadi va aylanma oqim – konveksiya hosil bo‘ladi. Deraza darchasi yuqorida bo‘lishi ham shu sababli: issiq havo yuqoriga chiqadi.
Sinfda faoliyat

Issiqlik o‘tkazuvchanlik: bir xil o‘lchamli metall, yog‘och va plastmassa qoshiqni issiq (50–60 °C) suvli stakanga soling, bir daqiqadan so‘ng qo‘lingiz bilan har birining yuqori uchini ehtiyotkorlik bilan tegib ko‘ring. Qaysi biri eng issiq? Xavfsizlik: suvni kattalar quysin; qaynoq suv ishlatmang; qoshiqlarni to‘satdan ushlamang; sham yoki gugurt ishlatmang.

Mashq
1
Issiqlik uzatishning uch usulini sanang.
2
Quyosh Yerni qaysi usul bilan isitadi?
3
Nega isitish batareyasini deraza ostida va pastda o‘rnatadilar?
4
Nega qishda ko‘pchilik odamlar jun yoki paxtali kiyim kiyadi?