ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Zichlik bo‘yicha tutash idishlar, Arximed kuchi va suzish

Darslar 68–70 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
69

Nima uchun kemalar cho‘kmaydi?

Darslik, 152–153-betlar
MaqsadArximed kuchini, uning formulasini va undan kemalar, havo sharlari hamda suzish misollarida foydalanishni tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
Arximed kuchi · buoyant force (Archimedes’ force)siqib chiqarilgan suv · displaced watersuv chizig‘i · waterline (load line)havo shari · balloon
Tushuntirish

Suyuqlik yoki gazga botirilgan jismga yuqoriga yo‘nalgan itaruvchi kuch ta’sir qiladi – bu Arximed kuchi. Arximed qonuni: bu kuch siqib chiqarilgan suyuqlikning og‘irligiga teng: FA = ρsuyuqlik × g × Vbotgan. Qadimgi yunon olimi Arximed Sirakuzada, miloddan avvalgi III asrda (taxminan eramizdan avvalgi 287–212-yillar) yashagan. «Evrika» haqidagi toj voqeasi mashhur rivoyat. Kema po‘latdan yasalsa ham, uning ichi bo‘sh bo‘lgani uchun korpusi katta hajmdagi suvni siqib chiqaradi; siqib chiqarilgan suv og‘irligi kemaning og‘irligiga yetganda kema suzadi. Kemaning ruxsat etilgan eng chuqur botish chizig‘i korpusda belgilanadi (suv chizig‘i). Havo sharlari ham Arximed kuchi tufayli ko‘tariladi: geliy yoki issiq havo bilan to‘ldirilgan sharning o‘rtacha zichligi atrofdagi havo zichligidan kichik. Odam sho‘r suvda yengilroq suzadi, chunki sho‘r suv zichroq (O‘lik dengizda tuz juda ko‘p, odam deyarli cho‘kmaydi).

FAog‘irlik

So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)

Suzadi
Cho‘kadi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Park ko‘lidagi qayiqqa ikki kishi chiqqanda u biroz chuqurroq cho‘kadi. Qayiq ko‘proq suvni siqib chiqaradi, to‘xtaguncha, ya’ni suvning ko‘taruvchi kuchi odamlarning umumiy og‘irligiga teng bo‘lguncha. Shundan keyin qayiq suzib turadi.

Kim ishlatadi

Kema qurilishi muhandisi yuk ko‘tarish qobiliyatini hisoblaydi, qutqaruvchi suvda odamni ushlab turuvchi vositalarni tanlaydi, shar uchuvchisi havoning ko‘taruvchi kuchidan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Katta lagan yoki tog‘orani suvga to‘ldiring va bo‘sh yopiq shishani sekin suvga botirib ko‘ring: uni yuqoriga itarayotgan kuchni his qilasiz.

Namunalar
Hajmi 5 litr bo‘lgan jism suvga to‘liq botdi. Siqib chiqarilgan suv massasi 5 kg, og‘irligi 5 × 10 = 50 N. Arximed kuchi 50 N.
Plastilin sharcha suvda cho‘kadi, lekin xuddi shu plastilin qayiq shaklida suzadi: shakli o‘zgarib, ko‘proq suv siqib chiqaradi va Arximed kuchi og‘irlikka yetadi.
Sinfda faoliyat

Ikki tajriba: 1) plastilin sharcha va xuddi shu plastilindan qayiq yasab, suvli idishga solib, qaysi biri suzishini kuzating va qayiqqa tangalar solib, uning qancha yuk ko‘tarishini sinang. 2) Qaynatilgan tuxumni toza suvga soling (cho‘kadi), so‘ng 6 osh qoshiq tuzni 250 ml suvda eritib solingan idishga soling (suzadi). Xavfsizlik: sho‘r suvni ichmang va tatib ko‘rmang; suv to‘kilsa artib qo‘ying (sirpanish xavfi); xom tuxum ishlatmang, tuxumni ushlagach qo‘lni yuving.

Mashq
1
Arximed kuchi formulasini yozing va uning ma’nosini ayting.
2
Suvga to‘liq botgan 3 litrli jismga necha N Arximed kuchi ta’sir qiladi? (1 litr suv = 1 kg, g ≈ 10 N/kg)
3
Nega po‘lat kema cho‘kmaydi?
4
Nega sho‘r suvda tuxum suzadi, toza suvda cho‘kadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMutolaa burchagi uchun gilamHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →