Nima uchun kemalar cho‘kmaydi?
Suyuqlik yoki gazga botirilgan jismga yuqoriga yo‘nalgan itaruvchi kuch ta’sir qiladi – bu Arximed kuchi. Arximed qonuni: bu kuch siqib chiqarilgan suyuqlikning og‘irligiga teng: F_A = ρ_suyuqlik × g × V_botgan. Qadimgi yunon olimi Arximed Sirakuzada, miloddan avvalgi III asrda (taxminan eramizdan avvalgi 287–212-yillar) yashagan (darslikda II asr deyilgan, aniqrog‘i III asr). «Evrika» haqidagi toj voqeasi mashhur rivoyat. Kema po‘latdan yasalsa ham, uning ichi bo‘sh bo‘lgani uchun korpusi katta hajmdagi suvni siqib chiqaradi; siqib chiqarilgan suv og‘irligi kemaning og‘irligiga yetganda kema suzadi. Kemaning ruxsat etilgan eng chuqur botish chizig‘i korpusda belgilanadi (suv chizig‘i). Havo sharlari ham Arximed kuchi tufayli ko‘tariladi: geliy yoki issiq havo bilan to‘ldirilgan sharning o‘rtacha zichligi atrofdagi havo zichligidan kichik. Odam sho‘r suvda yengilroq suzadi, chunki sho‘r suv zichroq (O‘lik dengizda tuz juda ko‘p, odam deyarli cho‘kmaydi).
Ikki tajriba: 1) plastilin sharcha va xuddi shu plastilindan qayiq yasab, suvli idishga solib, qaysi biri suzishini kuzating va qayiqqa tangalar solib, uning qancha yuk ko‘tarishini sinang. 2) Qaynatilgan tuxumni toza suvga soling (cho‘kadi), so‘ng 6 osh qoshiq tuzni 250 ml suvda eritib solingan idishga soling (suzadi). Xavfsizlik: sho‘r suvni ichmang va tatib ko‘rmang; suv to‘kilsa artib qo‘ying (sirpanish xavfi); xom tuxum ishlatmang, tuxumni ushlagach qo‘lni yuving.