Amaliy mashg‘ulot. Jismlarning suzish shartlari
Jismning o‘rtacha zichligi suyuqlik zichligidan katta bo‘lsa, jism cho‘kadi; teng bo‘lsa, suyuqlik ichida muallaq turadi; kichik bo‘lsa, suyuqlik sirtida suzadi. Kuchlar tilida: to‘liq botganda Arximed kuchi og‘irlik kuchidan kichik bo‘lsa jism cho‘kadi, teng bo‘lsa muallaq turadi, katta bo‘lsa yuqoriga ko‘tarilib sirtga chiqadi va suzadi; suzayotgan jismga Arximed kuchi aynan uning og‘irligiga teng. Suzayotgan jismning suvga botgan ulushi zichliklar nisbatiga teng: ρjism : ρsuyuqlik. Masalan, zichligi 600 kg/m³ bo‘lgan yog‘och suvda 60% botadi. Muz (900 kg/m³) suvda taxminan 90% botadi, shuning uchun aysbergning asosiy qismi suv ostida. Bo‘sh yopiq probirka suvda baland suzadi; ichiga qum solinsa o‘rtacha zichlik ortib, u chuqurroq botadi va ma’lum miqdorda to‘liq cho‘kishi mumkin. Suzishdan odam salomatligi uchun foydalaniladi, lekin faqat kattalar nazoratida va ruxsat etilgan joyda suzish kerak.
| Jism zichligi | Natija |
|---|---|
| suyuqlikniki dan katta | cho‘kadi |
| teng | suyuqlik ichida muallaq turadi |
| kichik | yuzada suzadi |
Qutqaruv jileti ichida yengil ko‘pik bor, shuning uchun jilet kiyilgan odam va jiletning o‘rtacha zichligi suvnikidan kichik bo‘ladi. Natijada odam suvda yuzaga ko‘tarilib turadi. Suzishni bilmaydiganlar uchun bu zarur.
Qutqaruvchi suvda odamlarni ushlab turadigan vositalarni tanlaydi, kema quruvchisi kemaning suzishini hisoblaydi, dengiz muhandisi yuk tushirish chizig‘ini belgilaydi.
Katta idishdagi suvga po‘sti bilan apelsinni, so‘ng po‘stini archib apelsinni qo‘ying va ikkalasi suvda qanday turishini solishtiring.
Probirka tajribasi: shaffof baland idishga (menzurka yoki baland stakan) suv quying. Plastik probirka yoki yopiq shishani bo‘sh holda soling, so‘ng choragigacha, keyin to‘liq qum bilan to‘ldirib qaytadan soling va har safar botish chuqurligini chizg‘ich bilan o‘lchang. Xavfsizlik: shisha probirka o‘rniga plastik probirka yoki kichik plastik shisha ishlating; idishlarni stol chetidan uzoqroq qo‘ying; to‘kilgan suvni artib qo‘ying; qum ko‘zga tushmasin.