☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Bosim va tutash idishlar

Darslar 65–67 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
67

Tutash idishlar

Darslik, 148–149-betlar
MaqsadTutash idishlar qonunini bayon qiladi, bir xil va turli suyuqliklar uchun qo‘llaydi va amaliy misollarini keltiradi.
Yangi so‘zlar
tutash idishlar · communicating vesselssuyuqlik sathi · liquid levelsuv sathi shlangi · water-level hoseshlyuz · canal lock
Tushuntirish

Pastki qismlari o‘zaro tutashgan idishlar tutash idishlar deyiladi (choynak va uning jo‘mragi, U shaklidagi naycha). Qonun: har xil shakldagi tutash idishlarga bir jinsli suyuqlik quyilsa va suyuqlik tinch holatda bo‘lsa, barcha idishlarda suyuqlik sathi bir xil balandlikda turadi. Sababi: bir xil chuqurlikdagi bosim teng bo‘lishi kerak. Idishlar yuqoridan ochiq va bir xil havo bosimida bo‘lishi lozim. Turli suyuqliklar quyilsa (suv va moy), sathlar farqli bo‘ladi: zichlik katta suyuqlik ustuni past bo‘ladi: ρ1 × h1 = ρ2 × h2. Tutash idishlar qonuni qurilishda gorizontal tekis nuqtalarni belgilashda («suv sathi» shlangi), suv ta’minoti tizimida va suv minoralarida, kanallardagi shlyuzlarda, favvoralarda (bir sathdan pastroq sathga quvur bilan olib kelingan suv favvorada deyarli o‘sha sathgacha otiladi), choynak va qahvadonlarda qo‘llanadi. Qadimgi yunon Geron favvorasi ham shu qonunga asoslangan. Juda ingichka naychalarda sirt tarangligi tufayli sath farqi paydo bo‘lishi mumkin.

Namunalar
Suv ustuni 8 sm bo‘lsa, zichligi 800 kg/m³ bo‘lgan kerosin ustuni: h = 1000 × 8 : 800 = 10 sm bo‘ladi (kerosin balandroq, chunki yengil).
Choynakning jo‘mragi tepa chetidan past bo‘lsa, uni to‘ldirib bo‘lmaydi: suv jo‘mrak sathigacha ko‘tarilgach, ortig‘i oqib ketadi. Shuning uchun jo‘mrak chetini baland qilib yasaydilar.
Sinfda faoliyat

Suv sathi shlangi: shaffof 2 m li shlangning ikki uchiga ikkita shaffof stakan yoki quvur kiygizing, shlangni suv bilan to‘ldiring (havo pufakchalari qolmasin). Bir uchini devorda belgilangan nuqta yoniga qo‘ying va ikkinchi uchini 3–4 m naridagi devorga olib borib suv sathini belgilang: ikki belgi bir xil balandlikda. Xavfsizlik: suvni to‘kmang; shlangni ichmang yoki og‘izda so‘rmang; stulga chiqqanda kattalardan yordam so‘rang.

Mashq
1
Tutash idishlar qonunini ayting.
2
Suv ustuni 20 sm. Zichligi 800 kg/m³ bo‘lgan kerosin ustuni necha sm bo‘ladi? (suv 1000 kg/m³)
3
Tutash idishlarga misollar keltiring.
4
Nega suv minorasini baland joyga quradilar?