ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Tayanch-harakat sistemasi, richag va bosim

Darslar 62–64 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
64

Suyuqlik va gazlarda bosim

Darslik, 142–143-betlar
MaqsadBosim va uning birligini (paskal), gaz va suyuqlikdagi bosimning xususiyatlarini, chuqurlikka bog‘liqligini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
bosim · pressurepaskal (Pa) · pascal (unit of pressure)manometr · pressure gaugegidrostatik bosim · hydrostatic pressure
Tushuntirish

Bosim – kuchning yuza bo‘ylab qanday taqsimlanishini ko‘rsatadigan kattalik: bosim = kuch : yuza (p = F : S). Birligi – paskal: 1 Pa = 1 N/m². Bir xil kuch kichik yuzaga ta’sir qilsa, bosim katta bo‘ladi (igna, pichoq), katta yuzaga ta’sir qilsa kichik bo‘ladi (qor poyabzali, tuyaning keng tuyog‘i). Gaz bosimi molekulalarning idish devoriga urilishidan hosil bo‘ladi (pufak shishadi). Suyuqlik ham idish devori va tubiga bosim beradi; suyuqlik ichida bosim chuqurlik oshgan sari ortadi va bir xil chuqurlikda hamma tomonga bir xil bo‘ladi. Tinch suyuqlikning bosimi gidrostatik bosim deyiladi: p = ρ × g × h (ρ – zichlik, h – chuqurlik). Suv uchun har 10 m chuqurlikda bosim taxminan 100 000 Pa (taxminan bir atmosfera) ortadi. Berk idishdagi suyuqlik va gazga berilgan bosim hamma tomonga bir xil uzatiladi (Paskal qonuni): shunga gidravlik press, domkrat va avtomobil tormozi asoslangan. Bosimni manometr o‘lchaydi. G‘avvos chuqurlikdan juda tez ko‘tarilsa, qonda gaz pufakchalari hosil bo‘ladi (kesson kasalligi), shuning uchun sekin ko‘tarilish va maxsus o‘qish zarur.

ƒFormula
p = F : S
1 Pa = 1 N/m²
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ho‘l dalada ingichka g‘ildirakli arava botib qoladi, keng g‘ildirakli traktor esa botmasdan o‘tadi. Traktor og‘ir bo‘lsa ham, uning og‘irligi katta yuzaga tarqaladi, shuning uchun yerga tushadigan bosim kichik.

Kim ishlatadi

Fermer dalada keng g‘ildirakli texnikadan foydalanadi, quruvchi poydevorni keng qiladi, chang‘ichi keng chang‘i bilan qorga botmay yuradi.

Bugun sinab ko‘ring

Barmoq uchi bilan, keyin to‘liq kaftingiz bilan taxminan bir xil kuch bilan buklangan adyol ustiga bosing va izlar chuqurligini solishtiring.

Namunalar
Og‘irligi 600 N bo‘lgan odam yuzasi 2 m² bo‘lgan taxtada turibdi: p = 600 : 2 = 300 Pa. Agar shu kuch 1000 marta kichik yuzaga (0,002 m², ya’ni 20 sm²) tushsa, bosim 1000 marta katta bo‘lardi; igna uchining yuzasi bundan ham ancha kichik, shuning uchun u oson sanchiladi.
chuqurlik, mPa24681020 00040 00060 00080 000100 000030 000 Pa
3 m chuqurlikda suv bosimi: p = 1000 × 10 × 3 = 30 000 Pa (ρ = 1000 kg/m³, g ≈ 10 N/kg).
Sinfda faoliyat

Tajriba: plastik shishaning yon devoriga bir vertikal chiziq bo‘ylab 3 ta kichik teshikni (pastki, o‘rta, yuqori) kattalar ochib bersin va ularni plastilin bilan berkiting. Shishani suv bilan to‘ldirib, lagan yoki yuvgich ustida plastilinni olib tashlang va suv oqimi qaysi teshikdan uzoqqa otilishini kuzating (pastki). Xavfsizlik: teshiklarni faqat kattalar o‘tkir bo‘lmagan bigiz bilan ochsin; ishni lagan ustida bajaring, to‘kilgan suvni artib qo‘ying (sirpanish xavfi).

Mashq
1
Bosim formulasi va birligi nima?
2
Kuch 500 N, yuza 5 m². Bosim necha Pa?
3
Suvning 5 m chuqurligidagi bosim necha Pa? (ρ = 1000 kg/m³, g ≈ 10 N/kg)
4
Nega suv omborining to‘g‘oni pastda qalinroq quriladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z dasturi: tartib va vaqtHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →