Amaliy mashg‘ulot. Richagni muvozanatga keltirish
Richag yelkasi – tayanch (aylanish o‘qi) dan yuk osilgan nuqtagacha bo‘lgan masofa. Richag muvozanatda bo‘lsa, chap yuk massasi × uning yelkasi o‘ng yuk massasi × uning yelkasiga teng: m1 × l1 = m2 × l2. Boshqacha aytganda, massalar nisbati yelkalar nisbatiga teskari: m1 : m2 = l2 : l1. Bundan ko‘rinadiki, yukni tayanchga yaqin joylashtirsak, uni kichik kuch bilan muvozanatlash mumkin. Kuchlar bilan ham shunday: F1 × l1 = F2 × l2. Shuning uchun lom uzun, qaychining sap qismi uzun bo‘ladi. Tajribada richag sifatida chizg‘ichni qalam ustiga qo‘yamiz va bir xil tangalardan foydalanamiz: tanga massasi bir xil bo‘lgani uchun sonini massa o‘rniga ishlatish mumkin.
Velosiped ustasi g‘ildirak gaykasini bo‘shatishda uzun kalitdan foydalanadi. Kalitning dastasi uzun bo‘lsa, kichik kuch yetarli. Dastani qisqa qilsangiz, gayka ancha qiyin ochiladi, chunki kuch yelkasi kichrayadi.
Mexanik kalit va domkratdan foydalanadi, kranchi yuk va strela uzunligini hisobga oladi, do‘kondor pallali tarozida yukni tortadi.
O‘yin maydonchasidagi tebranma taxtada do‘stlaringiz bilan o‘tirib, yengilroq bola markazdan qancha uzoqroq o‘tirsa muvozanat bo‘lishini sinab ko‘ring.
Amaliy ish: 30 sm chizg‘ichni 15 sm belgisidan yumaloq qalam (olti qirrali emas) ustiga qo‘ying. Chap tomonga tayanchdan 10 sm da 2 ta bir xil tanga qo‘ying, o‘ng tomonga 1 tangani turli joylarga qo‘yib muvozanat joyini toping (20 sm). Natijani jadvalga yozing: m1, l1, m2, l2, m1 × l1 va m2 × l2. Xavfsizlik: chizg‘ichni stol chetida ishlatmang, tangalarni og‘izga olmang, o‘tkir uchli qalam ishlatmang.