ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Tayanch-harakat sistemasi, richag va bosim

Darslar 62–64 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
63

Amaliy mashg‘ulot. Richagni muvozanatga keltirish

Darslik, 140–141-betlar
MaqsadRichag muvozanati qoidasini (kuch × yelka) tajribada tekshiradi va hisoblarda qo‘llaydi.
Yangi so‘zlar
richag yelkasi · lever arm (distance to the pivot)tayanch nuqta · pivot (fulcrum)muvozanat · balance (equilibrium)nisbat · ratio
Tushuntirish

Richag yelkasi – tayanch (aylanish o‘qi) dan yuk osilgan nuqtagacha bo‘lgan masofa. Richag muvozanatda bo‘lsa, chap yuk massasi × uning yelkasi o‘ng yuk massasi × uning yelkasiga teng: m1 × l1 = m2 × l2. Boshqacha aytganda, massalar nisbati yelkalar nisbatiga teskari: m1 : m2 = l2 : l1. Bundan ko‘rinadiki, yukni tayanchga yaqin joylashtirsak, uni kichik kuch bilan muvozanatlash mumkin. Kuchlar bilan ham shunday: F1 × l1 = F2 × l2. Shuning uchun lom uzun, qaychining sap qismi uzun bo‘ladi. Tajribada richag sifatida chizg‘ichni qalam ustiga qo‘yamiz va bir xil tangalardan foydalanamiz: tanga massasi bir xil bo‘lgani uchun sonini massa o‘rniga ishlatish mumkin.

ƒFormula
m₁ · l₁ = m₂ · l₂
Richag muvozanatda: massa × yelka chap va o‘ngda teng
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Velosiped ustasi g‘ildirak gaykasini bo‘shatishda uzun kalitdan foydalanadi. Kalitning dastasi uzun bo‘lsa, kichik kuch yetarli. Dastani qisqa qilsangiz, gayka ancha qiyin ochiladi, chunki kuch yelkasi kichrayadi.

Kim ishlatadi

Mexanik kalit va domkratdan foydalanadi, kranchi yuk va strela uzunligini hisobga oladi, do‘kondor pallali tarozida yukni tortadi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘yin maydonchasidagi tebranma taxtada do‘stlaringiz bilan o‘tirib, yengilroq bola markazdan qancha uzoqroq o‘tirsa muvozanat bo‘lishini sinab ko‘ring.

Namunalar
2 tanga1 tanga10 sm20 sm
Chap tomonda 2 tanga tayanchdan 10 sm da: 2 × 10 = 20. O‘ng tomonda 1 tanga 20 sm da: 1 × 20 = 20. Muvozanat bor.
600 NF10 sm120 sm
Lom: yuk 600 N, uning yelkasi 10 sm, biz bosadigan yelka 120 sm: F = 600 × 10 : 120 = 50 N.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: 30 sm chizg‘ichni 15 sm belgisidan yumaloq qalam (olti qirrali emas) ustiga qo‘ying. Chap tomonga tayanchdan 10 sm da 2 ta bir xil tanga qo‘ying, o‘ng tomonga 1 tangani turli joylarga qo‘yib muvozanat joyini toping (20 sm). Natijani jadvalga yozing: m1, l1, m2, l2, m1 × l1 va m2 × l2. Xavfsizlik: chizg‘ichni stol chetida ishlatmang, tangalarni og‘izga olmang, o‘tkir uchli qalam ishlatmang.

Mashq
1
Richag muvozanat shartini yozing.
2
Chapda 200 g yuk tayanchdan 15 sm da. O‘ngda tayanchdan 30 sm da qanday massali yuk uni muvozanatlaydi (g)?
3
Chapda 3 tanga 8 sm da, o‘ngda 2 tanga 12 sm da. Muvozanat bormi? Hisoblab ko‘rsating.
4
Nega og‘ir toshni siljitish uchun uzun lom qulay?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z dasturi: tartib va vaqtHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →