☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

O‘zbekiston xaritada va tabiat yodgorliklari

Darslar 54–56 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
56

Mamlakatimizdagi mashhur tabiiy obyektlar

Darslik, 125–126-betlar
MaqsadMamlakatimizdagi mashhur tabiat yodgorliklarini (g‘or, buloq, sharshara, qadimiy daraxt, ko‘l) tanishtiradi va ularni asrash qoidalarini aytadi.
Yangi so‘zlar
tabiat yodgorligi · natural monumentg‘or · cavebuloq · springsharshara · waterfall
Tushuntirish

Tabiat yodgorliklari – betakror, noyob, go‘zal va ilmiy ahamiyatga ega tabiiy obyektlar: g‘orlar, sharsharalar, buloqlar, ulkan qadimiy daraxtlar, ko‘llar. Ular davlat himoyasida. Surxondaryodagi Boysun tog‘larida joylashgan Teshiktosh g‘origa qadimgi odamlarning mehnat qurollari va qadimgi hayvonlarning suyaklari topilgan; bu yerda 1938-yilda qadimgi bola – neandertal skeleti ham topilgan. Sayrob qishlog‘idagi chinor taxminan 900 yoshda va uning kovagidan qadim zamonda xona sifatida foydalanilgan. Paltov vodiysi (Toshkent viloyati) sharshara va g‘orlari, Ugom-Chatqol tabiat bog‘idagi Urung‘och ko‘llari ham mashhur. Buloq – yer ostidagi suv yer yuziga o‘zi chiqib turgan joy: yomg‘ir va qor suvi tog‘ jinslariga singib, yer ostida to‘planib, yoriq yoki qiyalik joyda yuzaga chiqadi. G‘orlarda xavf ko‘p: o‘qituvchi yoki mutaxassis bilan boring, tabiatni ifloslantirmang va hech narsani buzmang.

Namunalar
Buloq: tog‘ etagida yomg‘ir suvi tuproqqa singadi, zich qatlam ustida to‘planadi va yon tomondan oqib chiqadi – buloq hosil bo‘ladi.
Qadimiy chinorning yoshini taxminan hisoblash: 2025 − 900 = taxminan 1125-yil, ya’ni daraxt XII asr atrofida ko‘chat bo‘lgan.
Sinfda faoliyat

Mini-loyiha: bitta tabiat yodgorligini tanlab (internet yoki darslikdan), uning joylashuvi, nima uchun noyobligi va qanday asrash kerakligini ko‘rsatuvchi qisqa plakat yoki xarita belgisi tayyorlang. Xavfsizlik: g‘or, jar yoki daryo bo‘yida kattalarsiz sayr qilmang; yodgorlikka yozuv yozmang, daraxtlarga zarar yetkazmang, chiqindi qoldirmang.

Mashq
1
Tabiat yodgorligi nima? Ikki misol keltiring.
2
Chinorning yoshi 900 yil. 100 yildan keyin necha yoshda bo‘ladi?
3
Buloq qanday hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun g‘orga yolg‘iz kirish xavfli va yodgorlikni asrash kerak?