ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Ma’lumotlarni grafikda ko‘rsatish va ekosistema modeli

Darslar 3–4 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
4

Loyiha ishi. Ekosistema modelini yasash

Darslik, 13–14-betlar
MaqsadEkosistemaning tirik va jonsiz qismlarini va ular orasidagi moddalar aylanishini tushuntiradi, ekosistema modelini yasaydi.
Yangi so‘zlar
ekosistema · ecosystem (living and non-living parts that act on each other)model · model (a simplified copy used to study something)fotosintez · photosynthesis (plants make organic matter using light)mikroorganizmlar · microorganisms (tiny living things, e.g. bacteria)
Tushuntirish

Ekosistema – tirik organizmlar yashaydigan hududda tirik va jonsiz qismlarning bir-biriga ta’sir ko‘rsatib birga mavjud bo‘lishi. Tirik qismga o‘simliklar, hayvonlar, zamburug‘lar va bakteriyalar, jonsiz qismga tosh, tuproq, suv va havodagi gazlar kiradi. O‘simliklar tuproqdan suv va minerallarni oladi, fotosintezda organik moddalar hosil qiladi. O‘simliklarni o‘txo‘r hayvonlar, ularni esa yirtqichlar iste’mol qiladi. Tirik organizmlar qoldig‘ini tuproqdagi mikroorganizmlar parchalaydi va ular yana minerallarga aylanadi, o‘simliklar ularni yana o‘zlashtiradi – shunday qilib moddalar ekosistemada aylanib turadi. Model haqiqiy obyektning soddalashtirilgan nusxasi bo‘lib, uni kichik hajmda o‘rganishga imkon beradi.

MinerallarO‘simlikO‘txo‘rYirtqichMikroorganizmlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kuzda hovlidagi to‘kilgan barglar bir burchakka yig‘ib qo‘yildi. Bahorga kelib uyumning pastki qismi qoramtir, mayda, tuproqqa o‘xshash bo‘lib qoldi va gulzorga solindi. Zamburug‘lar, bakteriyalar va mayda tuproq jonivorlari barglarni parchalab, o‘simliklar qayta foydalanadigan minerallarni qaytardi.

Kim ishlatadi

Ekolog tabiiy hududlar holatini kuzatadi, fermer tuproq unumdorligini saqlash uchun o‘simlik qoldiqlaridan foydalanadi, bog‘ xodimi hovuz yoki gulzorda muvozanatni saqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab hovlisi yoki bog‘da to‘kilgan barglar yotgan joyni toping. Yangi bargni uyumning pastidagi eski barg bilan solishtiring: rangi va yumshoqligi qanday farq qiladi? Faqat qarang, ho‘l qo‘l bilan ushlamang.

Namunalar
Ko‘lda: o‘simliklar, baliqlar, bakteriyalar – tirik qism; suv, qum, kislorod – jonsiz qism. Baliq o‘lsa, bakteriyalar uni parchalaydi, hosil bo‘lgan minerallardan suv o‘tlari foydalanadi.
Qavat (pastdan yuqoriga)Tarkibi
1qum
2shag‘al
3tuproq qatlami
4sekin o‘suvchi o‘simlik
Shisha idishdagi model: pastdan yuqoriga qum, shag‘al, tuproq qatlami, ustiga sekin o‘suvchi o‘simlik. Idish – kichik ekosistema, lekin tabiiy ekosistemadan kichikligi va hayvonlar yo‘qligi bilan farq qiladi.
Sinfda faoliyat

Loyiha: shaffof plastik idishda ekosistema modelini yasang: tubiga qum va mayda shag‘al, ustiga tuproq qatlami, unga sekin o‘suvchi 2–3 o‘simlik (masalan, xlorofitum) o‘tqazing, suv purkang, bezak sifatida tosh va quruq shoxcha qo‘ying. Xavfsizlik: shisha o‘rniga plastik idish oling, tuproq bilan ishlaganda qo‘lqop kiying yoki ishdan so‘ng qo‘lni yaxshilab yuving, o‘g‘itni ta’mini ko‘rmang. Modelni yorug‘ joyga (to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyoshsiz) qo‘ying va ikki hafta kuzating.

Mashq
1
Ekosistemaning tirik va jonsiz qismlariga uchtadan misol keltiring.
2
Moddalar aylanishini ketma-ketlikda yozing: minerallar, o‘txo‘r hayvon, o‘simlik, yirtqich, mikroorganizmlar.
3
Tuproqdagi mikroorganizmlar ekosistemada qanday vazifani bajaradi?
4
Yaratgan modelingiz tabiiy ekosistemadan nimasi bilan farq qiladi va nega modelga muntazam parvarish kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIdishdagi kichik dunyoHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →