Ma’lumotlarni grafikda ko‘rsatish va ekosistema modeli
Darslar 3–4 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
4
Loyiha ishi. Ekosistema modelini yasash
Darslik, 13–14-betlar
MaqsadEkosistemaning tirik va jonsiz qismlarini va ular orasidagi moddalar aylanishini tushuntiradi, ekosistema modelini yasaydi.
Yangi so‘zlar
ekosistema · ecosystem (living and non-living parts that act on each other)model · model (a simplified copy used to study something)fotosintez · photosynthesis (plants make organic matter using light)mikroorganizmlar · microorganisms (tiny living things, e.g. bacteria)
Tushuntirish
Ekosistema – tirik organizmlar yashaydigan hududda tirik va jonsiz qismlarning bir-biriga ta’sir ko‘rsatib birga mavjud bo‘lishi. Tirik qismga o‘simliklar, hayvonlar, zamburug‘lar va bakteriyalar, jonsiz qismga tosh, tuproq, suv va havodagi gazlar kiradi. O‘simliklar tuproqdan suv va minerallarni oladi, fotosintezda organik moddalar hosil qiladi. O‘simliklarni o‘txo‘r hayvonlar, ularni esa yirtqichlar iste’mol qiladi. Tirik organizmlar qoldig‘ini tuproqdagi mikroorganizmlar parchalaydi va ular yana minerallarga aylanadi, o‘simliklar ularni yana o‘zlashtiradi – shunday qilib moddalar ekosistemada aylanib turadi. Model haqiqiy obyektning soddalashtirilgan nusxasi bo‘lib, uni kichik hajmda o‘rganishga imkon beradi.
Namunalar
Ko‘lda: o‘simliklar, baliqlar, bakteriyalar – tirik qism; suv, qum, kislorod – jonsiz qism. Baliq o‘lsa, bakteriyalar uni parchalaydi, hosil bo‘lgan minerallardan suv o‘tlari foydalanadi.
Shisha idishdagi model: pastdan yuqoriga qum, shag‘al, tuproq qatlami, ustiga sekin o‘suvchi o‘simlik. Idish – kichik ekosistema, lekin tabiiy ekosistemadan kichikligi va hayvonlar yo‘qligi bilan farq qiladi.
Sinfda faoliyat
Loyiha: shaffof plastik idishda ekosistema modelini yasang: tubiga qum va mayda shag‘al, ustiga tuproq qatlami, unga sekin o‘suvchi 2–3 o‘simlik (masalan, xlorofitum) o‘tqazing, suv purkang, bezak sifatida tosh va quruq shoxcha qo‘ying. Xavfsizlik: shisha o‘rniga plastik idish oling, tuproq bilan ishlaganda qo‘lqop kiying yoki ishdan so‘ng qo‘lni yaxshilab yuving, o‘g‘itni ta’mini ko‘rmang. Modelni yorug‘ joyga (to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyoshsiz) qo‘ying va ikki hafta kuzating.
Mashq
1
Ekosistemaning tirik va jonsiz qismlariga uchtadan misol keltiring.