Havo bosimi
Havoning ham og‘irligi bor, shuning uchun u yer yuzasiga va undagi hamma narsaga bosim beradi – bu atmosfera (havo) bosimi. Biz buni sezmaymiz, chunki tanamizning ichki bosimi uni muvozanatlaydi. Havo bosimini 1643-yilda italiyalik Evangelista Torrichelli simobli barometr yordamida o‘lchagan. Dengiz sathida, 0 °C da me’yoriy atmosfera bosimi 760 mm simob ustuniga teng (taxminan 101 kPa). Balandlashgan sari havo siyraklashadi, shu sababli bosim kamayadi: dengiz sathidan yuqoriga har 10 m ga ko‘tarilganda bosim taxminan 1 mm simob ustuniga pasayadi (bu yaxshi taxmin faqat ancha past balandliklarda to‘g‘ri; juda baland joylarda pasayish sekinlashadi). Shu sababli tog‘da og‘iz-burun bilan nafas olish qiyin va quloq bosiladi. Bosim ob-havo bilan ham o‘zgaradi: bosim tez pasaysa, odatda yomg‘ir yoki bo‘ron kelishi mumkin. Hozir ko‘pincha xavfsiz aneroid yoki raqamli barometr ishlatiladi.
t = 25 − 0,6 · (4000/100) = 1 °C
Bosim ≈ 760 − h/10 = 360 mm sim. ust.
Har 100 m balandlikda harorat 0,6 °C ga pasayadi
Tog‘ dovoniga ko‘tarilayotgan avtobusda bolalarning quloqlari bitib qoladi. Balandlikda tashqi havo bosimi kamayadi, quloq ichidagi bosim esa dastlab o‘zgarmaydi, yutinganda esa tenglashadi. Bu havo bosimi balandlik bilan o‘zgarishini his qilish usuli.
Uchuvchi va tog‘ chiqish ishqibozi bosim o‘zgarishini hisobga oladi, meteorolog barometr ko‘rsatkichi bo‘yicha ob-havo bashorat qiladi, muhandis germetik idishlarni loyihalaydi.
Naycha bilan stakandan suv so‘rib oling, so‘ng suvdan chiqarib, yuqori uchini barmog‘ingiz bilan bekiting: suv nay ichida qolishini ko‘ring. Uni havo bosimi ushlab turadi.
Tajriba: shaffof plastik shisha (butilka) ni yarmigacha suv bilan to‘ldiring, og‘zini ochiq qoldirib, tog‘oracha ichida suv ichiga to‘nkaring (og‘zi suv ostida) va suv sathi qanday o‘zgarishini kuzating; so‘ng stakanni suv bilan to‘ldirib, ustiga qalin qog‘oz qo‘yib, avval kafti bilan ushlab, ehtiyotkorlik bilan to‘nkaring: qog‘oz havo bosimi tufayli ushlanib turadi. Xavfsizlik: ishni tog‘ora yoki lagan ustida bajaring, suv to‘kilsa darhol artib qo‘ying (sirpanish xavfi), shisha stakan o‘rniga plastik idish ishlating. Hech qachon simob termometr yoki barometrni sindirmang; simob zaharli.