ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Atmosfera, havo bosimi va harorati

Darslar 49–51 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
50

Havo bosimi

Darslik, 112–113-betlar
MaqsadHavo bosimini, uning o‘lchov asbobi va balandlikka qarab o‘zgarishini tushuntiradi hamda oddiy hisoblar bajaradi.
Yangi so‘zlar
atmosfera bosimi · atmospheric pressurebarometr · barometersimob ustuni (mm Hg) · millimetre of mercuryTorrichelli · Torricelli (invented the mercury barometer, 1643)
Tushuntirish

Havoning ham og‘irligi bor, shuning uchun u yer yuzasiga va undagi hamma narsaga bosim beradi – bu atmosfera (havo) bosimi. Biz buni sezmaymiz, chunki tanamizning ichki bosimi uni muvozanatlaydi. Havo bosimini 1643-yilda italiyalik Evangelista Torrichelli simobli barometr yordamida o‘lchagan. Dengiz sathida, 0 °C da me’yoriy atmosfera bosimi 760 mm simob ustuniga teng (taxminan 101 kPa). Balandlashgan sari havo siyraklashadi, shu sababli bosim kamayadi: dengiz sathidan yuqoriga har 10 m ga ko‘tarilganda bosim taxminan 1 mm simob ustuniga pasayadi (bu yaxshi taxmin faqat ancha past balandliklarda to‘g‘ri; juda baland joylarda pasayish sekinlashadi). Shu sababli tog‘da og‘iz-burun bilan nafas olish qiyin va quloq bosiladi. Bosim ob-havo bilan ham o‘zgaradi: bosim tez pasaysa, odatda yomg‘ir yoki bo‘ron kelishi mumkin. Hozir ko‘pincha xavfsiz aneroid yoki raqamli barometr ishlatiladi.

mmm sim. ust.02004006008001000640680720760760Toshkent 720660
8000 m01 °C

t = 25 − 0,6 · (4000/100) = 1 °C

Bosim ≈ 760 − h/10 = 360 mm sim. ust.

Har 100 m balandlikda harorat 0,6 °C ga pasayadi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tog‘ dovoniga ko‘tarilayotgan avtobusda bolalarning quloqlari bitib qoladi. Balandlikda tashqi havo bosimi kamayadi, quloq ichidagi bosim esa dastlab o‘zgarmaydi, yutinganda esa tenglashadi. Bu havo bosimi balandlik bilan o‘zgarishini his qilish usuli.

Kim ishlatadi

Uchuvchi va tog‘ chiqish ishqibozi bosim o‘zgarishini hisobga oladi, meteorolog barometr ko‘rsatkichi bo‘yicha ob-havo bashorat qiladi, muhandis germetik idishlarni loyihalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Naycha bilan stakandan suv so‘rib oling, so‘ng suvdan chiqarib, yuqori uchini barmog‘ingiz bilan bekiting: suv nay ichida qolishini ko‘ring. Uni havo bosimi ushlab turadi.

Namunalar
Toshkent dengiz sathidan taxminan 400 m balandda: pasayish 400 : 10 = 40 mm. Bosim taxminan 760 − 40 = 720 mm simob ustuni.
Tepalik 1000 m balandlikda: 1000 : 10 = 100 mm pasayadi; bosim taxminan 760 − 100 = 660 mm simob ustuni. (Ancha balandda bu qoida aniq emas: masalan, 2000 m da bosim taxminan 600 mm.)
Sinfda faoliyat

Tajriba: shaffof plastik shisha (butilka) ni yarmigacha suv bilan to‘ldiring, og‘zini ochiq qoldirib, tog‘oracha ichida suv ichiga to‘nkaring (og‘zi suv ostida) va suv sathi qanday o‘zgarishini kuzating; so‘ng stakanni suv bilan to‘ldirib, ustiga qalin qog‘oz qo‘yib, avval kafti bilan ushlab, ehtiyotkorlik bilan to‘nkaring: qog‘oz havo bosimi tufayli ushlanib turadi. Xavfsizlik: ishni tog‘ora yoki lagan ustida bajaring, suv to‘kilsa darhol artib qo‘ying (sirpanish xavfi), shisha stakan o‘rniga plastik idish ishlating. Hech qachon simob termometr yoki barometrni sindirmang; simob zaharli.

Mashq
1
Me’yoriy atmosfera bosimi necha mm simob ustuniga teng?
2
Dengiz sathida bosim 760 mm simob ustuni. 1500 m balandlikda taxminan necha mm bo‘ladi?
3
Havo bosimini o‘lchaydigan asbob nima va uni kim yaratgan?
4
Nima uchun balandlikka ko‘tarilganda havo bosimi kamayadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z uchun bug‘doy maysasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →