☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Atmosfera, havo bosimi va harorati

Darslar 49–51 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
51

Havo harorati

Darslik, 114–115-betlar
MaqsadHavo harorati nima ekanini, uni o‘lchash va o‘rtacha haroratni hisoblashni, balandlik bilan o‘zgarishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
havo harorati · air temperaturetermometr · thermometermeteorologik quti · weather screen (Stevenson screen)o‘rtacha harorat · mean (average) temperature
Tushuntirish

Havo harorati – havoning qanchalik isigan yoki sovigan ekanini bildiradi va termometr bilan °C da o‘lchanadi. Meteorologik stansiyalarda termometr maxsus qutiga qo‘yiladi: u yer yuzasidan taxminan 2 m balandda, soyada, havo erkin o‘tadigan, eshigi shimolga qaragan bo‘ladi, shunda Quyosh nuri termometrga tushmaydi. Harorat kuniga bir necha marta (masalan, har 3 soatda, ya’ni 8 marta) o‘lchanadi. Sutkalik o‘rtacha harorat = barcha o‘lchovlar yig‘indisi : o‘lchovlar soni. Oylik o‘rtacha harorat – oyning sutkalik o‘rtacha haroratlari yig‘indisi : oydagi kunlar soni; yillik o‘rtacha esa 12 ta oylik o‘rtachaning yig‘indisi : 12. Troposferada har 1000 m ga ko‘tarilganda harorat taxminan 6 °C pasayadi (har 100 m da 0,6 °C). Harorat geografik kenglikka ham bog‘liq: ekvatorda Quyosh nurlari deyarli tik tushadi va issiq, qutblarda nurlar qiyalab tushadi, shuning uchun sovuq.

Namunalar
Sutkada 8 marta o‘lchandi: 2, 4, 8, 12, 16, 12, 6, 4 °C. Yig‘indi 64, o‘rtacha 64 : 8 = 8 °C.
Yer yuzasida +16 °C. 2500 m balandlikda pasayish 6 × 2500 : 1000 = 15 °C, harorat 16 − 15 = +1 °C.
Sinfda faoliyat

Kuzatuv: maktab hovlisida soyada, yer yuzasidan 1,5–2 m balandlikda xavfsiz (spirtli yoki raqamli) termometr osib, 4 marta (masalan, 8:00, 11:00, 14:00 va 17:00) haroratni yozing va o‘rtachasini toping. Xavfsizlik: simobli termometr ishlatmang; termometrni to‘g‘ridan-to‘g‘ri Quyosh nuriga qo‘ymang va Quyoshga qaramang; sindirilgan shishani qo‘l bilan terib olmang, o‘qituvchiga ayting.

Mashq
1
Sutkalik o‘rtacha haroratni qanday topamiz?
2
Harorat 4 marta o‘lchandi: 6, 10, 18, 10 °C. O‘rtacha harorat necha °C?
3
Yer yuzasida +22 °C. 3000 m balandlikda harorat necha °C bo‘ladi?
4
Meteorologik quti nega shimolga qarab o‘rnatiladi va soyada turadi?