ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Geografik xaritalar, masshtab va geografik koordinatalar

Darslar 41–43 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
43

Geografik koordinatalarni aniqlash

Darslik, 96–98-betlar
MaqsadQutblar, ekvator, parallel va meridianlarni, geografik kenglik va uzoqlikni tushuntiradi va xarita yoki globusda koordinatalarni aniqlaydi.
Yangi so‘zlar
ekvator · equatorparallel · parallel (line of latitude)meridian · meridian (line of longitude)geografik koordinatalar · geographic coordinates
Tushuntirish

Yer o‘z o‘qi atrofida aylanganda uning ikki qarama-qarshi nuqtasi joyida qoladi – bular Shimoliy va Janubiy qutb. Qutblardan barobar uzoqlikda, Yer o‘rtasidan o‘tgan katta aylana ekvator deyiladi (uzunligi taxminan 40 000 km); u Yerni shimoliy va janubiy yarimsharlarga ajratadi. Ekvatorga parallel chiziqlar – parallellar (ekvatordan qutbga qarab qisqarib boradi). Qutblarni tutashtiruvchi yarim aylanalar – meridianlar; Londondagi Grinvich rasadxonasidan o‘tgani Bosh (0°) meridian. Parallel va meridianlar daraja to‘rini hosil qiladi. Geografik kenglik – ekvatordan nuqtagacha bo‘lgan yoyning daraja hisobidagi kattaligi (0° dan 90° gacha; shimoliy yoki janubiy). Geografik uzoqlik – Bosh meridiandan nuqtagacha bo‘lgan yoyning kattaligi (0° dan 180° gacha; sharqiy yoki g‘arbiy). Kenglik va uzoqlik birgalikda nuqtaning geografik koordinatalari deyiladi. Toshkent taxminan 41° shimoliy kenglik va 69° sharqiy uzoqlikda joylashgan. Meridian bo‘ylab 1° taxminan 111 km ga teng.

uzunlik, °Ekenglik, °N6264666870723839404142ToshkentSamarqandBuxoroJizzax
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tog‘da yoki cho‘lda ko‘cha manzili bo‘lmaydi, shuning uchun yordam chaqirganda joyni kenglik va uzoqlik koordinatalari bilan aytish kerak. Shunda qutqaruvchilar odam turgan nuqtani xaritada aniq topadi.

Kim ishlatadi

Kema kapitani va uchuvchi o‘z o‘rnini koordinatalar bilan belgilaydi, geodezist yer uchastkasi chegarasini aniqlaydi, qutqaruvchi yordam kerak joyni topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar yordamida telefondagi xaritada o‘zingiz turgan joyni toping va uni ikkita son, ya’ni kenglik va uzoqlik bilan ko‘rsatish mumkinligini tekshiring. Sonlarni o‘qib bering.

Namunalar
ToshkentSamarqandBuxoroJizzax
O‘zbekiston shaharlari (taxminan): Toshkent 41° sh.k., 69° sh.u.; Samarqand 39,7° sh.k., 67° sh.u.; Buxoro 39,8° sh.k., 64,4° sh.u.; Jizzax 40,1° sh.k., 67,8° sh.u. Eng shimoldagi – Toshkent, eng g‘arbdagi – Buxoro.
Oraliq nuqta kengligi: 40° va 50° parallellar orasi xaritada 5 sm. Nuqta 40° paralleldan 2 sm da bo‘lsa, 10° · 2 : 5 = 4°, ya’ni kengligi 44° sh.k.
Sinfda faoliyat

O‘yin «Koordinatalar»: doskaga yoki polga 5 ta «parallel» va 5 ta «meridian» chizilgan to‘r tuzing (0°, 10°, 20°… yozib). Jamoalar har safar bitta «shahar» koordinatasini aytadi (masalan, 20° sh.k., 30° sh.u.) va raqib uni to‘rdan topadi. So‘ng globus yoki xaritada Toshkent va boshqa shaharlarni toping. Xavfsizlik: o‘yin joyini to‘siqlardan bo‘shatib oling; bo‘r bilan polga chizganda sirpanmang.

Mashq
1
Parallel va meridianning farqini ayting.
2
Geografik kenglik va uzoqlik necha darajagacha o‘lchanadi?
3
Meridian bo‘ylab 2° ning masofasi taxminan necha km (1° ≈ 111 km)?
4
Samarqand va Toshkentdan qaysi biri janubroqda va qaysi biri g‘arbroqda? Nima uchun?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTuproq qopi tokchagaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →