Geografik koordinatalarni aniqlash
Yer o‘z o‘qi atrofida aylanganda uning ikki qarama-qarshi nuqtasi joyida qoladi – bular Shimoliy va Janubiy qutb. Qutblardan barobar uzoqlikda, Yer o‘rtasidan o‘tgan katta aylana ekvator deyiladi (uzunligi taxminan 40 000 km); u Yerni shimoliy va janubiy yarimsharlarga ajratadi. Ekvatorga parallel chiziqlar – parallellar (ekvatordan qutbga qarab qisqarib boradi). Qutblarni tutashtiruvchi yarim aylanalar – meridianlar; Londondagi Grinvich rasadxonasidan o‘tgani Bosh (0°) meridian. Parallel va meridianlar daraja to‘rini hosil qiladi. Geografik kenglik – ekvatordan nuqtagacha bo‘lgan yoyning daraja hisobidagi kattaligi (0° dan 90° gacha; shimoliy yoki janubiy). Geografik uzoqlik – Bosh meridiandan nuqtagacha bo‘lgan yoyning kattaligi (0° dan 180° gacha; sharqiy yoki g‘arbiy). Kenglik va uzoqlik birgalikda nuqtaning geografik koordinatalari deyiladi. Toshkent taxminan 41° shimoliy kenglik va 69° sharqiy uzoqlikda joylashgan. Meridian bo‘ylab 1° taxminan 111 km ga teng.
Tog‘da yoki cho‘lda ko‘cha manzili bo‘lmaydi, shuning uchun yordam chaqirganda joyni kenglik va uzoqlik koordinatalari bilan aytish kerak. Shunda qutqaruvchilar odam turgan nuqtani xaritada aniq topadi.
Kema kapitani va uchuvchi o‘z o‘rnini koordinatalar bilan belgilaydi, geodezist yer uchastkasi chegarasini aniqlaydi, qutqaruvchi yordam kerak joyni topadi.
Kattalar yordamida telefondagi xaritada o‘zingiz turgan joyni toping va uni ikkita son, ya’ni kenglik va uzoqlik bilan ko‘rsatish mumkinligini tekshiring. Sonlarni o‘qib bering.
O‘yin «Koordinatalar»: doskaga yoki polga 5 ta «parallel» va 5 ta «meridian» chizilgan to‘r tuzing (0°, 10°, 20°… yozib). Jamoalar har safar bitta «shahar» koordinatasini aytadi (masalan, 20° sh.k., 30° sh.u.) va raqib uni to‘rdan topadi. So‘ng globus yoki xaritada Toshkent va boshqa shaharlarni toping. Xavfsizlik: o‘yin joyini to‘siqlardan bo‘shatib oling; bo‘r bilan polga chizganda sirpanmang.