ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Geografik xaritalar, masshtab va geografik koordinatalar

Darslar 41–43 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
42

Amaliy mashg‘ulot. Masshtablar bilan ishlash

Darslik, 94–95-betlar
MaqsadSonli, nomli va chiziqli masshtabni farqlaydi va xaritadagi hamda yer yuzidagi masofalarni masshtab bo‘yicha hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
sonli masshtab · numerical scale (e.g. 1:50 000 000)nomli masshtab · named scale (e.g. 1 cm = 500 km)chiziqli masshtab · linear scale (graduated line)haqiqiy masofa · real (ground) distance
Tushuntirish

Masshtab uch xil ko‘rsatiladi. Sonli masshtab nisbat bilan yoziladi: 1:50 000 000 – xaritadagi 1 sm yer yuzidagi 50 000 000 sm ga teng. 1 km = 100 000 sm bo‘lgani uchun 50 000 000 sm = 500 km. Nomli masshtab shu qiymatni so‘z bilan aytadi: «1 sm da 500 km». Chiziqli masshtab – bo‘linmalari kilometrlarda ko‘rsatilgan chiziq. Xaritadagi masofadan haqiqiy masofa topish uchun xaritadagi masofani (sm) 1 sm ga to‘g‘ri keladigan masofaga ko‘paytiramiz. Teskari masalada haqiqiy masofani 1 sm dagi masofaga bo‘lib, xaritadagi masofani topamiz. Sonli masshtabdan nomli masshtabga o‘tish uchun nolarni kesib, santimetrni kilometrga aylantiramiz: 1:1 500 000 – 1 sm da 15 km (1 500 000 sm = 15 km). Masofani chizg‘ich bilan to‘g‘ri chiziq bo‘yicha o‘lchaymiz; yo‘l egri bo‘lsa, ip yordamida o‘lchaymiz.

Masshtab turiYozilishi
Sonli1 : 50 000 000
Nomli1 sm da 500 km
Chiziqlibo‘linmalari km bilan belgilangan chiziq
051015204 smxaritada (sm)haqiqatda: 4 km

Masshtab: xaritadagi 1 sm = 1 km

4 sm × 100000 = 400000 sm = 4 km

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bekatdagi avtobus yo‘nalishi xaritasida masshtab 1 sm ga 500 m deb yozilgan. Ikki bekat xaritada 3 sm uzoqlikda, demak, o‘rtasi taxminan 1,5 km. Shu yo‘lni piyoda bosib o‘tish taxminan 20 daqiqa oladi. Yo‘l egri bo‘lsa, haqiqiy masofa biroz ko‘proq chiqadi.

Kim ishlatadi

Shahar rejalashtiruvchisi masshtabli xaritalarda ko‘cha va binolarni joylashtiradi, sayyoh yo‘l uzunligini xarita bo‘yicha baholaydi, quruvchi chizmani haqiqiy o‘lchamga o‘tkazadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar yordamida telefondagi xaritani kattalashtirib va kichiklashtirib ko‘ring: pastdagi masshtab chizig‘i har safar qanday masofani bildirishini kuzating.

Namunalar
7 sm020406080100120140kmAB
Masshtab 1:2 000 000, ya’ni 1 sm da 20 km. Xaritada ikki shahar orasi 7 sm bo‘lsa, haqiqiy masofa 7 · 20 = 140 km.
Masshtab 1:3 000 000 (1 sm da 30 km). Haqiqiy masofa 360 km bo‘lsa, xaritada 360 : 30 = 12 sm.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: 1) sinfxona o‘lchamlarini (masalan, 10 m va 6 m) 1:100 masshtabda daftarga chizing (10 sm va 6 sm); 2) uydan maktabgacha bo‘lgan yo‘lni o‘zingiz tanlagan masshtabda sxema qilib chizing; 3) xaritadagi ikki shahar orasidagi masofani chizg‘ich bilan o‘lchab, kilometrda hisoblang. Xavfsizlik: o‘lchovni sinf ichida o‘lchov tasmasi bilan olib boring; yo‘l o‘lchash uchun ko‘chaga chiqsangiz, kattalar bilan bo‘ling.

Mashq
1
1:1 500 000 masshtab nimani bildiradi (nomli ko‘rinishda)?
2
Masshtab 1:5 000 000 (1 sm da 50 km). Xaritada masofa 6 sm. Haqiqiy masofa necha km?
3
Masshtab 1 sm da 25 km. Haqiqiy masofa 150 km bo‘lsa, xaritada necha sm?
4
Nega xaritadagi ikki nuqta orasidagi yo‘l uzunligini faqat chizg‘ich bilan to‘g‘ri chiziq bo‘yicha o‘lchash aniq natija bermasligi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTuproq qopi tokchagaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →