Amaliy mashg‘ulot. Masshtablar bilan ishlash
Masshtab uch xil ko‘rsatiladi. Sonli masshtab nisbat bilan yoziladi: 1:50 000 000 – xaritadagi 1 cm yer yuzidagi 50 000 000 cm ga teng. 1 km = 100 000 cm bo‘lgani uchun 50 000 000 cm = 500 km. Nomli masshtab shu qiymatni so‘z bilan aytadi: «1 cm da 500 km». Chiziqli masshtab – bo‘linmalari kilometrlarda ko‘rsatilgan chiziq. Xaritadagi masofadan haqiqiy masofa topish uchun xaritadagi masofani (cm) 1 cm ga to‘g‘ri keladigan masofaga ko‘paytiramiz. Teskari masalada haqiqiy masofani 1 cm dagi masofaga bo‘lib, xaritadagi masofani topamiz. Sonli masshtabdan nomli masshtabga o‘tish uchun nolarni kesib, santimetrni kilometrga aylantiramiz: 1:1 500 000 – 1 cm da 15 km (1 500 000 cm = 15 km). Masofani chizg‘ich bilan to‘g‘ri chiziq bo‘yicha o‘lchaymiz; yo‘l egri bo‘lsa, ip yordamida o‘lchaymiz.
Amaliy ish: 1) sinfxona o‘lchamlarini (masalan, 10 m va 6 m) 1:100 masshtabda daftarga chizing (10 cm va 6 cm); 2) uydan maktabgacha bo‘lgan yo‘lni o‘zingiz tanlagan masshtabda sxema qilib chizing; 3) xaritadagi ikki shahar orasidagi masofani chizg‘ich bilan o‘lchab, kilometrda hisoblang. Xavfsizlik: o‘lchovni sinf ichida o‘lchov tasmasi bilan olib boring; yo‘l o‘lchash uchun ko‘chaga chiqsangiz, kattalar bilan bo‘ling.