Amaliy mashg‘ulot. Masshtablar bilan ishlash
Masshtab uch xil ko‘rsatiladi. Sonli masshtab nisbat bilan yoziladi: 1:50 000 000 – xaritadagi 1 sm yer yuzidagi 50 000 000 sm ga teng. 1 km = 100 000 sm bo‘lgani uchun 50 000 000 sm = 500 km. Nomli masshtab shu qiymatni so‘z bilan aytadi: «1 sm da 500 km». Chiziqli masshtab – bo‘linmalari kilometrlarda ko‘rsatilgan chiziq. Xaritadagi masofadan haqiqiy masofa topish uchun xaritadagi masofani (sm) 1 sm ga to‘g‘ri keladigan masofaga ko‘paytiramiz. Teskari masalada haqiqiy masofani 1 sm dagi masofaga bo‘lib, xaritadagi masofani topamiz. Sonli masshtabdan nomli masshtabga o‘tish uchun nolarni kesib, santimetrni kilometrga aylantiramiz: 1:1 500 000 – 1 sm da 15 km (1 500 000 sm = 15 km). Masofani chizg‘ich bilan to‘g‘ri chiziq bo‘yicha o‘lchaymiz; yo‘l egri bo‘lsa, ip yordamida o‘lchaymiz.
| Masshtab turi | Yozilishi |
|---|---|
| Sonli | 1 : 50 000 000 |
| Nomli | 1 sm da 500 km |
| Chiziqli | bo‘linmalari km bilan belgilangan chiziq |
Masshtab: xaritadagi 1 sm = 1 km
4 sm × 100000 = 400000 sm = 4 km
Bekatdagi avtobus yo‘nalishi xaritasida masshtab 1 sm ga 500 m deb yozilgan. Ikki bekat xaritada 3 sm uzoqlikda, demak, o‘rtasi taxminan 1,5 km. Shu yo‘lni piyoda bosib o‘tish taxminan 20 daqiqa oladi. Yo‘l egri bo‘lsa, haqiqiy masofa biroz ko‘proq chiqadi.
Shahar rejalashtiruvchisi masshtabli xaritalarda ko‘cha va binolarni joylashtiradi, sayyoh yo‘l uzunligini xarita bo‘yicha baholaydi, quruvchi chizmani haqiqiy o‘lchamga o‘tkazadi.
Kattalar yordamida telefondagi xaritani kattalashtirib va kichiklashtirib ko‘ring: pastdagi masshtab chizig‘i har safar qanday masofani bildirishini kuzating.
Amaliy ish: 1) sinfxona o‘lchamlarini (masalan, 10 m va 6 m) 1:100 masshtabda daftarga chizing (10 sm va 6 sm); 2) uydan maktabgacha bo‘lgan yo‘lni o‘zingiz tanlagan masshtabda sxema qilib chizing; 3) xaritadagi ikki shahar orasidagi masofani chizg‘ich bilan o‘lchab, kilometrda hisoblang. Xavfsizlik: o‘lchovni sinf ichida o‘lchov tasmasi bilan olib boring; yo‘l o‘lchash uchun ko‘chaga chiqsangiz, kattalar bilan bo‘ling.