Iqlimga ta’sir etuvchi omillar
Iqlimning shakllanishiga bir nechta omil ta’sir qiladi. 1) Quyosh nurining tushish burchagi (geografik kenglik): ekvatorga yaqin joylarda nurlar tikroq tushadi, shuning uchun issiq; qutblarga borgan sari burchak kichrayib, sovuqroq bo‘ladi. 2) Havo massalarining harakati: dengizdan nam, quruqlikdan quruq havo keladi. 3) Joyning dengiz va okeanlardan uzoq-yaqinligi: dengiz yaqinida harorat farqi kichik, uzoqda katta (kontinental iqlim). 4) Okean oqimlari: iliq oqim qirg‘oqni isitadi, sovuq oqim sovitadi. 5) Relyef: tog‘larda balandlik ortgan sari havo soviydi (o‘rtacha har 1 km ga taxminan 6 °C), tog‘ yonbag‘irlari namlikni to‘sadi. 6) Yer yuzasining holati (suv, o‘rmon, qum, qor): suv sekin isib sekin soviydi, qor Quyosh nurini ko‘p qaytaradi. Iqlim tarixda ham o‘zgargan, masalan, muzlik davrlari bo‘lgan; uning sabablari to‘liq o‘rganilmagan.
Bir viloyatda vodiydagi o‘rik daraxtlari gullagandan bir necha hafta o‘tib, tog‘li qishloqlarda ham gullaydi. Balandlikda havo salqinroq bo‘ladi, shuning uchun bahor u yerga kechroq keladi. Bog‘bonlar ekin va mevalarni shunga qarab rejalashtiradi.
Dehqon joy balandligiga mos ekin navini tanlaydi, me’mor binoni joy iqlimiga moslaydi, sayohat tashkilotchisi mavsumni hisobga olib yo‘nalish rejalashtiradi.
Kattalar yordamida ob-havo ilovasi yoki televizor bashoratidan bir hududdagi tog‘li qishloq va vodiydagi shahar haroratini solishtiring.
Model: qorong‘i xonada fonarni qog‘oz varag‘iga to‘g‘ri (90°) tuting va yorug‘ dog‘ yuzasini qalam bilan belgilang; so‘ng fonarni qiya (taxminan 30°) tuting – dog‘ cho‘ziladi va xiraroq bo‘ladi. Xuddi shunday Quyosh nurlari ekvatorda tik, qutbda qiya tushadi. Xavfsizlik: fonar nurini ko‘zga qaratmang; shamdan foydalanmang; qog‘ozga teginish haddan ortiq issiq bo‘lmasin (LED fonar yaxshi).