ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Iqlim, uni belgilovchi omillar va iqlim o‘zgarishi

Darslar 30–32 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
31

Iqlimga ta’sir etuvchi omillar

Darslik, 69–70-betlar
MaqsadIqlimni shakllantiruvchi omillarni sanaydi va ularning ta’sirini misollar bilan tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
geografik kenglik · latitudehavo massasi · air massokean oqimi · ocean currentrelyef · relief (landforms)
Tushuntirish

Iqlimning shakllanishiga bir nechta omil ta’sir qiladi. 1) Quyosh nurining tushish burchagi (geografik kenglik): ekvatorga yaqin joylarda nurlar tikroq tushadi, shuning uchun issiq; qutblarga borgan sari burchak kichrayib, sovuqroq bo‘ladi. 2) Havo massalarining harakati: dengizdan nam, quruqlikdan quruq havo keladi. 3) Joyning dengiz va okeanlardan uzoq-yaqinligi: dengiz yaqinida harorat farqi kichik, uzoqda katta (kontinental iqlim). 4) Okean oqimlari: iliq oqim qirg‘oqni isitadi, sovuq oqim sovitadi. 5) Relyef: tog‘larda balandlik ortgan sari havo soviydi (o‘rtacha har 1 km ga taxminan 6 °C), tog‘ yonbag‘irlari namlikni to‘sadi. 6) Yer yuzasining holati (suv, o‘rmon, qum, qor): suv sekin isib sekin soviydi, qor Quyosh nurini ko‘p qaytaradi. Iqlim tarixda ham o‘zgargan, masalan, muzlik davrlari bo‘lgan; uning sabablari to‘liq o‘rganilmagan.

Quyosh nuriburchagi(kenglik)Havo massalariharakatiDengiz vaokeandan uzoqlikOkean oqimlariRelyefYer usti holatiIqlim omillari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir viloyatda vodiydagi o‘rik daraxtlari gullagandan bir necha hafta o‘tib, tog‘li qishloqlarda ham gullaydi. Balandlikda havo salqinroq bo‘ladi, shuning uchun bahor u yerga kechroq keladi. Bog‘bonlar ekin va mevalarni shunga qarab rejalashtiradi.

Kim ishlatadi

Dehqon joy balandligiga mos ekin navini tanlaydi, me’mor binoni joy iqlimiga moslaydi, sayohat tashkilotchisi mavsumni hisobga olib yo‘nalish rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar yordamida ob-havo ilovasi yoki televizor bashoratidan bir hududdagi tog‘li qishloq va vodiydagi shahar haroratini solishtiring.

Namunalar
km°C123102030012
Tog‘ etagida havo +30 °C bo‘lsa, 3000 m balandlikda (taxminan 6 °C har 1000 m): 30 − 3 · 6 = 12 °C ga yaqin. Shuning uchun baland tog‘ cho‘qqilarida qor yotadi.
Bir xil kenglikda dengiz bo‘yidagi shahar qishda ancha iliq, ichki cho‘ldagi shahar esa qishda sovuq, yozda juda issiq: dengiz harorat farqini yumshatadi.
Sinfda faoliyat

Model: qorong‘i xonada fonarni qog‘oz varag‘iga to‘g‘ri (90°) tuting va yorug‘ dog‘ yuzasini qalam bilan belgilang; so‘ng fonarni qiya (taxminan 30°) tuting – dog‘ cho‘ziladi va xiraroq bo‘ladi. Xuddi shunday Quyosh nurlari ekvatorda tik, qutbda qiya tushadi. Xavfsizlik: fonar nurini ko‘zga qaratmang; shamdan foydalanmang; qog‘ozga teginish haddan ortiq issiq bo‘lmasin (LED fonar yaxshi).

Mashq
1
Iqlim shakllanishiga ta’sir etuvchi to‘rt omilni ayting.
2
Tog‘ etagida +25 °C. 2000 m balandlikda taxminan necha °C bo‘ladi (har 1000 m ga 6 °C)?
3
Nega dengiz bo‘yida harorat tebranishi ichki hududlarga qaraganda kichik?
4
Nima uchun baland tog‘ cho‘qqilarida yozda ham qor bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBochka tagiga qaysi taxta?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →