☰ Mundarija · Ona tili

Majhul, orttirma va birgalik nisbatlari

Darslar 28–31 · 4 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva. Ona tili 6-sinf. «Tasvir» nashriyot uyi, 2017 (4-nashr)
30

Orttirma nisbat qo‘shimchalarining ishlatilishi

Darslik: 48–49-betlar
MaqsadOrttirma nisbat qo‘shimchalarining qaysi asosga qo‘shilishini bilish.
Yangi so‘zlar
jarangli undosh · voiced consonantjarangsiz undosh · voiceless consonantbir bo‘g‘inli asos · one-syllable stemqo‘shimcha ma’no · extra meaning
Tushuntirish

-t qo‘shimchasi unli bilan tugagan asoslarga qo‘shiladi: to‘qi — to‘qit, ishla — ishlat. -dir qo‘shimchasi jarangli undosh bilan tugagan bir bo‘g‘inli asoslarga (kel dan boshqa) qo‘shiladi: yoz — yozdir, bil — bildir; jarangsiz undosh bilan tugagan asoslarga -tir: och — ochtir, kes — kestir. Kel fe’li istisno: keltir. -ir, -ar, -iz qo‘shimchalari ba’zi bir bo‘g‘inli fe’llarga qo‘shiladi: shosh — shoshir, chiq — chiqar, oq — oqiz. -giz/-g‘iz jarangli undoshdan keyin, -kiz/-qiz jarangsiz undoshdan keyin: yur — yurgiz, tur — turg‘iz, ket — ketkiz, yut — yutqiz. Ba’zan ikki orttirma qo‘shimcha birga keladi va ma’no kuchayadi: o‘qit — o‘qittir.

Namunalar
-t: ishla — ishlat; -dir: yoz — yozdir; -tir: och — ochtir; kel — keltir.
-giz/-kiz: yur — yurgiz, ket — ketkiz; -qiz: yut — yutqiz.
Sinfda faoliyat

«To‘g‘ri qo‘shimcha»: bolalar fe’l asosining oxirgi tovushiga qarab (unli, jarangli, jarangsiz) kartochkadan qo‘shimchani tanlaydi.

Mashq
1
«Och» asosiga to‘g‘ri orttirma qo‘shimchani qo‘shing.
2
«Yoz» va «kel» asoslaridan orttirma shakl yasang.
3
«Ishla» asosiga qaysi qo‘shimcha qo‘shiladi?
4
Nima uchun «yut» ga -qiz, «yur» ga -giz qo‘shiladi?