Orttirma nisbat qo‘shimchalarining ishlatilishi
-t qo‘shimchasi unli bilan tugagan asoslarga qo‘shiladi: to‘qi — to‘qit, ishla — ishlat. -dir qo‘shimchasi jarangli undosh bilan tugagan bir bo‘g‘inli asoslarga (kel dan boshqa) qo‘shiladi: yoz — yozdir, bil — bildir; jarangsiz undosh bilan tugagan asoslarga -tir: och — ochtir, kes — kestir. Kel fe’li istisno: keltir. -ir, -ar, -iz qo‘shimchalari ba’zi bir bo‘g‘inli fe’llarga qo‘shiladi: shosh — shoshir, chiq — chiqar, oq — oqiz. -giz/-g‘iz jarangli undoshdan keyin, -kiz/-qiz jarangsiz undoshdan keyin: yur — yurgiz, tur — turg‘iz, ket — ketkiz, yut — yutqiz. Ba’zan ikki orttirma qo‘shimcha birga keladi va ma’no kuchayadi: o‘qit — o‘qittir.
| Asos oxiri | Qo‘shimcha | Misol |
|---|---|---|
| unli | -t | to‘qi — to‘qit |
| jarangli undosh | -dir | bil — bildir |
| jarangsiz undosh | -tir | kes — kestir |
| ba’zi fe’llar | -giz, -g‘iz, -kiz, -qiz | tur — turg‘iz; yut — yutqiz |
| ba’zi bir bo‘g‘inli fe’llar | -ir, -ar, -iz | shosh — shoshir; oq — oqiz |
Muharrir matnda noto‘g‘ri yasalgan fe’lni uchratdi va uni tuzatdi, chunki u o‘zbekcha eshitilmasdi. To‘g‘ri qo‘shimcha tanlash matnni tabiiy qiladi.
Muharrir fe’l shakllarini tekshiradi, korrektor imlo xatolarini tuzatadi, o‘zbek tilini o‘rganayotganlarga o‘qituvchi shakllarni tushuntiradi.
Bitta fe’lga qo‘shimcha qo‘shib ayting va quloq bilan to‘g‘ri-noto‘g‘riligini tekshiring; ishonchingiz komil bo‘lmasa, darslikdan qarang.
«To‘g‘ri qo‘shimcha»: bolalar fe’l asosining oxirgi tovushiga qarab (unli, jarangli, jarangsiz) kartochkadan qo‘shimchani tanlaydi.