Orttirma nisbat
Bajaruvchining ta’siri bilan boshqa shaxs yoki narsa tomonidan bajarilgan harakatni bildirgan fe’l shakli orttirma nisbat deyiladi. Uning qo‘shimchalari: -t, -dir (-tir), -giz (-kiz), -qiz (-g‘iz), -gaz (-kaz, -qaz), -ir, -ar, -iz. Masalan, o‘qimoq — o‘qitmoq, yozmoq — yozdirmoq, kelmoq — keltirmoq, yutmoq — yutqizmoq. Orttirma nisbat ko‘pincha o‘timsiz fe’lni o‘timli qiladi: bola uxladi → ona bolani uxlatdi. Bunday fe’l harakatni bajarishga boshqani majbur qilganini yoki unga yordam berganini bildiradi.
| Qo‘shimcha | Misol |
|---|---|
| -t | to‘qimoq — to‘qitmoq |
| -dir | bilmoq — bildirmoq |
| -tir | kesmoq — kestirmoq |
| -qiz | yutmoq — yutqizmoq |
| -ar | chiqmoq — chiqarmoq |
Direktor kutubxona xonasini ta’mirlatdi: ishni boshqa odamlar bajargan, buyurtmani esa direktor bergan. Fe’l shakli ishni boshqaga qildirganini bildiradi.
Rahbar ishni boshqalarga topshiradi, buyurtmachi ustaga topshiriq beradi, tarjimon bunday gaplarning ma’nosini to‘g‘ri yetkazadi.
Ikkita gap tuzing: birida ishni o‘zingiz bajaring, ikkinchisida ishni boshqa kishiga bajartiring.
«Buyruq zanjiri»: bir bola «Men yozdim» deydi, ikkinchisi orttirma bilan davom ettiradi: «Men yozdirdim».