29
Orttirma nisbat
Darslik: 47-bet
MaqsadOrttirma nisbat shaklini bilish va uni yasash.
Yangi so‘zlar
orttirma nisbat · causative voice-t, -dir, -tir · causative suffixesbuyurmoq · to ordervosita · means, agent
Tushuntirish
Bajaruvchining ta’siri bilan boshqa shaxs yoki narsa tomonidan bajarilgan harakatni bildirgan fe’l shakli orttirma nisbat deyiladi. Uning qo‘shimchalari: -t, -dir (-tir), -giz (-kiz), -qiz (-g‘iz), -gaz (-kaz, -qaz), -ir, -ar, -iz. Masalan, o‘qimoq — o‘qitmoq, yozmoq — yozdirmoq, kelmoq — keltirmoq, yutmoq — yutqizmoq. Orttirma nisbat ko‘pincha o‘timsiz fe’lni o‘timli qiladi: bola uxladi → ona bolani uxlatdi. Bunday fe’l harakatni bajarishga boshqani majbur qilganini yoki unga yordam berganini bildiradi.
Namunalar
Ustoz o‘quvchini o‘qitdi. Dadam uyni bo‘yatdi.
ket — ketkizdi; yut — yutqizdi; tur — turg‘izdi.
Sinfda faoliyat
«Buyruq zanjiri»: bir bola «Men yozdim» deydi, ikkinchisi orttirma bilan davom ettiradi: «Men yozdirdim».
Mashq
1
Orttirma nisbat qo‘shimchalaridan uchtasini ayting.
Masalan: -t, -dir, -tir, -giz, -ir.
2
«O‘qimoq» fe’lidan orttirma shakl yasang.
o‘qitmoq (o‘qitdi).
3
Gapni orttirma nisbatda tuzing: Bola uxladi.
Ona bolani uxlatdi.
4
Nima uchun «yozdirdi» da harakatni bajaruvchi ikki kishi bo‘ladi?
Biri yozishni buyuradi, ikkinchisi yozadi: orttirma nisbat boshqa shaxs vositasida bajarilganini bildiradi.