17
Shakl yasovchi qo‘shimchalar va ularning tasnifi
Darslik: 28–29-betlar
MaqsadShakl yasovchi qo‘shimchalarning ikki turini — lug‘aviy va sintaktik turlarini farqlash.
Yangi so‘zlar
lug‘aviy shakl yasovchi · lexical form-buildersintaktik shakl yasovchi · syntactic form-builderegalik · possessionkelishik · case
Tushuntirish
Shakl yasovchi qo‘shimchalar yangi so‘z yasamaydi. Ular ikki turli bo‘ladi. Lug‘aviy shakl yasovchilar asos ma’nosiga qo‘shimcha ma’no yuklaydi: ko‘plik (-lar), kichraytirish-erkalash (-cha, -jon), sifat darajasi (-roq), fe’lning bo‘lishsizlik (-ma) va nisbat shakllari. Sintaktik shakl yasovchilar esa so‘zni boshqa so‘zga bog‘laydi, shuning uchun ularni munosabat shakllari ham deyiladi. Ularga egalik (-im, -ing), kelishik (-ga, -dan), shaxs-son (-man, -siz), zamon (-di) va mayl qo‘shimchalari kiradi.
Namunalar
Lug‘aviy: kitob + -lar = kitoblar; xona + -cha = xonacha; katta + -roq = kattaroq.
Sintaktik: kitob + -im = kitobim; maktab + -ga = maktabga; o‘qi + -di = o‘qidi.
Sinfda faoliyat
«Ikki qutichadan biri»: bolalar qo‘shimcha kartochkalarini «lug‘aviy» va «sintaktik» qutichalariga taqsimlaydi.
Mashq
1
Shakl yasovchi qo‘shimchalar necha turga bo‘linadi va qaysilar?
Ikkiga: lug‘aviy va sintaktik shakl yasovchilar.
2
Sintaktik shakl yasovchini toping: -lar, -cha, -ga, -roq.
-ga
3
«Kitobimga» so‘zidagi qo‘shimchalarning turini ayting.
-im — egalik, -ga — kelishik (ikkalasi ham sintaktik shakl yasovchi).
4
Nima uchun kelishik qo‘shimchalari munosabat shakllari deyiladi?
Chunki ular so‘zni gapdagi boshqa so‘zga bog‘laydi.