ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

So‘z yasovchi va shakl yasovchi qo‘shimchalar

Darslar 15–19 · 5 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva. Ona tili 6-sinf. «Tasvir» nashriyot uyi, 2017 (4-nashr)
17

Shakl yasovchi qo‘shimchalar va ularning tasnifi

Darslik: 28–29-betlar
MaqsadShakl yasovchi qo‘shimchalarning ikki turini — lug‘aviy va sintaktik turlarini farqlash.
Yangi so‘zlar
lug‘aviy shakl yasovchi · lexical form-buildersintaktik shakl yasovchi · syntactic form-builderegalik · possessionkelishik · case
Tushuntirish

Shakl yasovchi qo‘shimchalar yangi so‘z yasamaydi. Ular ikki turli bo‘ladi. Lug‘aviy shakl yasovchilar asos ma’nosiga qo‘shimcha ma’no yuklaydi: ko‘plik (-lar), kichraytirish-erkalash (-cha, -jon), sifat darajasi (-roq), fe’lning bo‘lishsizlik (-ma) va nisbat shakllari. Sintaktik shakl yasovchilar esa so‘zni boshqa so‘zga bog‘laydi, shuning uchun ularni munosabat shakllari ham deyiladi. Ularga egalik (-im, -ing), kelishik (-ga, -dan), shaxs-son (-man, -siz), zamon (-di) va mayl qo‘shimchalari kiradi.

ko‘plik -larkichraytirish-cha, -jondaraja -roqbo‘lishsizlik-maLug‘aviyegalik -im, -ingkelishik -ga,-danshaxs-son -man,-sizzamon -diSintaktikShakl yasovchi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Do‘sti «Qalamim yo‘qolibdi» deb yozdi. Oxiridagi -im qalam kimniki ekanini bildirdi, shuning uchun uni qayta so‘rash shart bo‘lmadi.

Kim ishlatadi

Tarjimon qo‘shimchalardagi ma’noni saqlaydi, til o‘qituvchisi shakllarni tushuntiradi, matn tahlil qiladigan dasturchi qo‘shimchalarni hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir gapni ovoz chiqarib ayting va undagi «kimniki?» yoki «qayerga?» degan savolga javob beradigan qo‘shimchani toping.

Namunalar
Lug‘aviy: kitob + -lar = kitoblar; xona + -cha = xonacha; katta + -roq = kattaroq.
Sintaktik: kitob + -im = kitobim; maktab + -ga = maktabga; o‘qi + -di = o‘qidi.
Sinfda faoliyat

«Ikki qutichadan biri»: bolalar qo‘shimcha kartochkalarini «lug‘aviy» va «sintaktik» qutichalariga taqsimlaydi.

Mashq
1
Shakl yasovchi qo‘shimchalar necha turga bo‘linadi va qaysilar?
2
Sintaktik shakl yasovchini toping: -lar, -cha, -ga, -roq.
3
«Kitobimga» so‘zidagi qo‘shimchalarning turini ayting.
4
Nima uchun kelishik qo‘shimchalari munosabat shakllari deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →