14
Qo‘shimchalar tasnifi
Darslik: 24-bet
MaqsadQo‘shimchalarni so‘z yasovchi va shakl yasovchi turlarga ajratish.
Yangi so‘zlar
so‘z yasovchi qo‘shimcha · word-building suffixshakl yasovchi qo‘shimcha · form-building suffixyangi so‘z · new wordko‘plik · plural
Tushuntirish
Qo‘shimchalar vazifasiga ko‘ra ikki turli bo‘ladi. So‘z yasovchi qo‘shimchalar asosdan yangi ma’noli so‘z hosil qiladi: oq + -la = oqla (oq rangga kiritmoq), gul + -chi = gulchi. Shakl yasovchi qo‘shimchalar esa yangi so‘z yasamaydi, balki shu so‘zning shaklini o‘zgartirib, qo‘shimcha ma’no beradi yoki uni boshqa so‘zga bog‘laydi: gul + -lar = gullar (birdan ortiq). So‘z yasovchi qo‘shimchani ajratishning oson yo‘li: lug‘atda alohida so‘z sifatida turishi mumkinmi, deb so‘rash kerak. Gulchi — alohida so‘z, gullar esa gul so‘zining shakli.
Namunalar
So‘z yasovchi: bog‘ + -bon = bog‘bon; foyda + -li = foydali.
Shakl yasovchi: maktab + -ga = maktabga; kitob + -im = kitobim.
Sinfda faoliyat
«Ikki savat»: bolalar qo‘shimchali so‘zlar yozilgan kartochkalarni «yangi so‘z» va «shakl» savatiga taqsimlaydi.
Mashq
1
So‘z yasovchi qo‘shimchani toping: -lar, -chi, -ni.
-chi
2
«Gullar» va «gulchi» so‘zlaridagi qo‘shimchalarning farqini ayting.
-lar shakl yasaydi (ko‘plik), -chi yangi so‘z yasaydi (gul yetishtiruvchi).
3
Qaysi so‘zlar yasalgan: bog‘bon, bog‘ga, bog‘lar, bog‘zor?
Bog‘bon va bog‘zor.
4
Nima uchun «-ga» qo‘shimchasi yangi so‘z yasamaydi?
U so‘zning ma’nosini o‘zgartirmaydi, faqat uni boshqa so‘zga bog‘laydi (kelishik shakli).