ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Morfologiya, so‘z tarkibi, asos va qo‘shimchalar

Darslar 11–14 · 4 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva. Ona tili 6-sinf. «Tasvir» nashriyot uyi, 2017 (4-nashr)
14

Qo‘shimchalar tasnifi

Darslik: 24-bet
MaqsadQo‘shimchalarni so‘z yasovchi va shakl yasovchi turlarga ajratish.
Yangi so‘zlar
so‘z yasovchi qo‘shimcha · word-building suffixshakl yasovchi qo‘shimcha · form-building suffixyangi so‘z · new wordko‘plik · plural
Tushuntirish

Qo‘shimchalar vazifasiga ko‘ra ikki turli bo‘ladi. So‘z yasovchi qo‘shimchalar asosdan yangi ma’noli so‘z hosil qiladi: oq + -la = oqla (oq rangga kiritmoq), gul + -chi = gulchi. Shakl yasovchi qo‘shimchalar esa yangi so‘z yasamaydi, balki shu so‘zning shaklini o‘zgartirib, qo‘shimcha ma’no beradi yoki uni boshqa so‘zga bog‘laydi: gul + -lar = gullar (birdan ortiq). So‘z yasovchi qo‘shimchani ajratishning oson yo‘li: lug‘atda alohida so‘z sifatida turishi mumkinmi, deb so‘rash kerak. Gulchi — alohida so‘z, gullar esa gul so‘zining shakli.

gul + -chi =gulchiSo‘z yasovchigul + -lar =gullarShakl yasovchiQo‘shimchalar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahallada yangi ochilgan joyga «kitobxona» deb nom berildi: kitob + -xona yangi so‘z yasadi. E’londa esa «kitobxonaga marhamat» deb yozildi: -ga yangi so‘z yasamadi, faqat so‘zni gapga bog‘ladi.

Kim ishlatadi

Nom qo‘yuvchi yangi kasb yoki joyga nom topadi, muharrir yangi yasalgan so‘zni tekshiradi, o‘qituvchi qo‘shimchalar farqini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bitta so‘zga ikki xil qo‘shimcha qo‘shing: biri yangi so‘z bersin, ikkinchisi faqat shaklini o‘zgartirsin.

Namunalar
So‘z yasovchi: bog‘ + -bon = bog‘bon; foyda + -li = foydali.
maktabasos+gashakl yasovchi
Shakl yasovchi: maktab + -ga = maktabga; kitob + -im = kitobim.
Sinfda faoliyat

«Ikki savat»: bolalar qo‘shimchali so‘zlar yozilgan kartochkalarni «yangi so‘z» va «shakl» savatiga taqsimlaydi.

Mashq
1
So‘z yasovchi qo‘shimchani toping: -lar, -chi, -ni.
2
«Gullar» va «gulchi» so‘zlaridagi qo‘shimchalarning farqini ayting.
3
Qaysi so‘zlar yasalgan: bog‘bon, bog‘ga, bog‘lar, bog‘zor?
4
Nima uchun «-ga» qo‘shimchasi yangi so‘z yasamaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir o‘lchagichHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →