13
Asos va qo‘shimchalar
Darslik: 23-bet
MaqsadAsos va qo‘shimchaning farqini tushuntirish va asosdosh so‘zlarni topish.
Yangi so‘zlar
asos · stemqo‘shimcha · suffixmustaqil qo‘llanish · independent useasosdosh so‘zlar · words with a common stem
Tushuntirish
So‘zning asosiy ma’nosini ifodalab, mustaqil qo‘llana oladigan qismi asos deyiladi. Mustaqil qo‘llana olmaydigan, asosga qo‘shilib yangi yoki qo‘shimcha ma’no yuklaydigan, shuningdek, so‘zlarni bog‘lashga xizmat qiladigan qism qo‘shimcha deyiladi. Masalan, mevazor, mevali, mevaning, mevalarni so‘zlarida meva — asos, uni mustaqil qo‘llash mumkin; -zor, -li, -ning, -lar, -ni esa qo‘shimcha, ularni yolg‘iz ishlatib bo‘lmaydi. Bir umumiy asosli so‘zlar asosdosh so‘zlar sanaladi: tashvishli, sertashvish, tashvishlanmoq.
Namunalar
mevazor — meva + -zor (meva ko‘p joy); mevali — meva + -li.
Asosdosh so‘zlar: yog‘, yog‘li, yog‘siz, yog‘la, seryog‘.
Sinfda faoliyat
«Eng ko‘p so‘z»: ikki guruh «suv» asosidan so‘zlar hosil qiladi (suvchi, suvli, suvsiz, suvla...). Kim ko‘p topsa, g‘olib.
Mashq
1
Qaysi qism mustaqil qo‘llanadi: asosmi yoki qo‘shimcha?
Asos.
2
«Mevalarni» so‘zida asos va qo‘shimchalarni ajrating.
meva (asos) + -lar + -ni.
3
«Gul» asosidan to‘rtta so‘z hosil qiling.
Masalan: gulzor, gulchi, guldor, gulli, gullar.
4
Nima uchun -zor, -li qo‘shimchalarini alohida so‘z sifatida ishlatib bo‘lmaydi?
Chunki qo‘shimcha mustaqil qo‘llana olmaydi, faqat asosga qo‘shilib ma’no beradi.