91
Sifat yasovchi qo‘shimchalar va ularning imlosi
Darslik: 136–138-betlar
MaqsadSifat yasovchi qo‘shimchalarni bilish va ularning imlosini yozish.
Yangi so‘zlar
-li · -li (having)-siz · -siz (without)-iy · -iy (relating to)
Tushuntirish
Sifat yasovchi qo‘shimchalar ko‘p. -li, -dor, -mand, ser-, ba- asosda ifodalangan belgiga egalikni bildiradi: aqlli, ma’nodor, hunarmand, sermahsul, bamaza. -siz, no-, be- esa belgiga ega emaslikni bildiradi: kuchsiz, nodon, behush. -chan, -ma, -iy (-viy) ham sifat yasaydi: gapchan, ko‘chma, ilmiy, ma’naviy (ma’no+viy: unlidan keyin -viy yoziladi). -gi (-ki, -qi) payt va o‘rin otlariga qo‘shiladi: bahorgi, qishki, tungi. -simon o‘xshashlikni bildiradi: ipaksimon, qushsimon. Prefikslar (ser-, no-, ba-, be-) asosga qo‘shib yoziladi.
Namunalar
Bahorgi shamol yumshoq, qishki shamol esa kuchli.
Bu hunarmand usta ilmiy kitob yozdi.
Sinfda faoliyat
«Qarama-qarshi»: -li ↔ -siz juftlarini toping (kuchli — kuchsiz, ma’noli — ma’nosiz...) va gap ichida ishlating.
Mashq
1
-li va -siz qo‘shimchalarining ma’nosi qanday farq qiladi?
-li belgiga egalikni, -siz esa belgiga ega emaslikni bildiradi.
2
Qo‘shimchani ajrating: bahorgi, ilmiy, gapchan, ipaksimon.
bahor+gi, ilm+iy, gap+chan, ipak+simon.
3
«Ma’no» so‘zidan -viy bilan sifat yasang.
Ma’naviy.
4
Nima uchun «ma’naviy» da -iy emas, -viy yoziladi?
Chunki ma’no unli bilan tugaydi; unlidan keyin -viy yoziladi.