Otlarning lug‘aviy shakllari. Son shakllari
Ot birlik yoki ko‘plik shaklida kela oladi. Birlik shakli maxsus qo‘shimchasiz bo‘ladi: kitob, bola. Ko‘plik shakli -lar qo‘shimchasi bilan hosil bo‘ladi: kitoblar, bolalar. Bu qo‘shimcha doim -lar yoziladi, o‘zak unlisiga ko‘ra o‘zgarmaydi. -lar faqat ko‘plikni emas, boshqa ma’nolarni ham bildiradi. Hurmat ma’nosida: «Ustozlar keldilar» (bir kishiga hurmat). Umumlashtirish ma’nosida: «Navoiylar yetishgan yurt» — Navoiyga o‘xshash buyuk kishilar. Vaqtni taxminan ko‘rsatishda: «soat beshlarda» — soat beshlar atrofida. Son bilan kelganda esa ko‘plik qo‘shimchasi qo‘shilmaydi: uchta kitob, besh bola.
| -lar ma’nosi | Misol |
|---|---|
| ko‘plik | qushlar |
| hurmat | Ustozlar keldilar |
| umumlashtirish | Navoiylar |
| taxminiy vaqt | soat oltilarda |
| son bilan -lar yo‘q | beshta daftar |
Dars boshida o‘qituvchi «Daftarni oching» desa bitta daftar, «Daftarlarni oching» desa hammasi tushuniladi. Bitta -lar xabar mazmunini o‘zgartiradi, uchta daftar deyilsa esa -lar kerak emas.
Maktab hisobotida muharrir «o‘quvchi» (bitta) va «o‘quvchilar» (guruh) shaklini tekshiradi; diktor e’londa sonni aniq aytadi; dasturchi bazada birlik va ko‘plikni alohida saqlaydi.
Bitta gapni birlikda, so‘ng ko‘plikda, so‘ng son bilan ayting. -lar qo‘shilganda va son kelganda ma’no qanday o‘zgarishini eshiting.
«Qaysi ma’no?»: o‘qituvchi gaplar o‘qiydi; bolalar -lar ko‘plik, hurmat, umumlashtirish yoki taxmin ma’nosini bildirishini aytadi.