63
Buyruq-istak mayli
Darslik: 97–98-betlar
MaqsadBuyruq-istak mayli shakllarini yasash.
Yangi so‘zlar
buyruq-istak mayli · imperative-optative mood-ay, -ayin · 1st person singular suffixes-sin · 3rd person suffix-aylik · 1st person plural suffix
Tushuntirish
Harakatni bajarish yoki bajarmaslik haqidagi buyruq, istak, iltimos, maslahat ma’nolarini bildirgan fe’l shakli buyruq-istak mayli deyiladi. Uning qo‘shimchalari: -(a)y, -(a)yin (I shaxs birlik: boray, borayin), -(a)ylik (I shaxs ko‘plik: boraylik), -gin (-kin, -qin) va -(i)ng (II shaxs birlik: borgin, boring), -(i)nglar (II shaxs ko‘plik: boringlar), -sin (III shaxs: borsin). Masalan: Men o‘qiyin. Qani, boraylik. Siz o‘qing. Ular kelsin. Fe’l asosining o‘zi ham II shaxs birlikda buyruq bildiradi: Bor! O‘qi!
Namunalar
Men yozay. Biz yozaylik. Sen yoz. Siz yozing. Ular yozsin.
Siz, bolalar, o‘qinglar!
Sinfda faoliyat
«Buyruq o‘yini»: bir bola buyruq beradi (Turing!), boshqalar bajaradi; keyin shaxsni o‘zgartirib (tursin, turaylik) takrorlanadi.
Mashq
1
Buyruq-istak maylining III shaxs qo‘shimchasi qaysi?
-sin
2
«Bormoq» fe’lidan buyruq-istak shaklini yasang: men, biz, sen, siz, ular.
boray, boraylik, bor (borgin), boring, borsin.
3
«O‘qimoq» fe’lidan II shaxs ko‘plik shaklini yasang.
o‘qinglar.
4
Nima uchun «Boraylik!» gapi taklif ma’nosini beradi?
-aylik I shaxs ko‘plik shakli bo‘lib, so‘zlovchi o‘zi ham ishtirok etishini va birga bajarishni taklif qiladi.