Mayl shakllari
Fe’l ifodalagan harakat-holat haqidagi xabar, buyruq-istak yoki shart ma’nolarini bildiruvchi shakllar mayl shakllari deyiladi. Fe’lning uchta mayl shakli bor: xabar mayli (keldi, keladi), buyruq-istak mayli (kel, kelsin, keling) va shart mayli (kelsa). Xabar mayli harakat haqida xabar beradi; buyruq-istak mayli buyuradi, iltimos qiladi, istak bildiradi; shart mayli harakat boshqa harakat uchun shart ekanini bildiradi: Kelsa, gaplashamiz.
| Mayl | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
| xabar | xabar, darak | chizdi, chizadi |
| buyruq-istak | buyruq, iltimos, istak | chiz, chizsin |
| shart | boshqa harakat uchun shart | chizsa |
Kutubxona eshigida «Marhamat, kiring» (taklif), «Ovoz chiqarmang» (iltimos) va «Kitob olsangiz, nomini daftarga yozing» (shart) deb yozilgan. Uch xil maylni farqlagan bola nima qilish kerakligini darrov tushundi.
Qoidalar tuzuvchi buyruq va shartni aniq yozadi, murabbiy ko‘rsatma beradi, tarjimon buyruq va taklifni farqlaydi.
Bugun eshitgan bir iltimos yoki taklifni eslang va u buyruq, istak yoki shartdan qaysi biri ekanini ayting.
«Qaysi mayl?»: o‘qituvchi gap aytadi, bolalar uchta kartochkadan (xabar, buyruq-istak, shart) birini ko‘taradi.