☰ Mundarija · Ona tili

O‘tgan, hozirgi zamon shakllari va to‘liqsiz fe’l

Darslar 56–59 · 4 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva. Ona tili 6-sinf. «Tasvir» nashriyot uyi, 2017 (4-nashr)
57

O‘tgan zamon shakllarida to‘liqsiz fe’lning ishlatilishi

Darslik: 90-bet
MaqsadTo‘liqsiz fe’llarni (edi, emish, ekan) bilish va qo‘llash.
Yangi so‘zlar
to‘liqsiz fe’l · incomplete verbedi · wasemish · reportedly is/wasekan · turns out
Tushuntirish

Edi, emish, ekan fe’llari to‘liqsiz fe’llar sanaladi. Ular yetakchi fe’lning zamon shakllaridan keyin keladi, shaxs-son qo‘shimchalari esa to‘liqsiz fe’lga qo‘shiladi: kelgan ekansan, kelgan edik, kelayotgan emishsan. Edi o‘tgan zamon ma’nosini beradi, emish eshitib bilgan xabarni, ekan esa keyin bilib qolgan yoki kutilmagan holatni bildiradi. Bu fe’llar qisqa shaklda ham qo‘llanadi: edi — -di (borgandi), emish — -mish (borganmish), ekan — -kan (kelarkan). Qisqa shakllar yetakchi fe’lga qo‘shib yoziladi.

Namunalar
Men kitob o‘qiyotgan edim. U kasal ekan.
Aziz kelgan emish. Borgandi (borgan edi).
Sinfda faoliyat

«Uch so‘z»: bolalar bitta gapni edi, emish, ekan bilan uch xil ma’noda aytadi (U keldi — U kelgan edi, U kelgan emish, U kelgan ekan).

Mashq
1
To‘liqsiz fe’llarni ayting.
2
Qaysi so‘z eshitib bilgan xabarni bildiradi: edi, emish, ekan?
3
«Kelgan» yetakchi fe’liga to‘liqsiz fe’l qo‘shib, II shaxsda yozing (ekan).
4
Nima uchun shaxs-son qo‘shimchasi «kelgan ekansan» da to‘liqsiz fe’lga qo‘shilgan?