57
O‘tgan zamon shakllarida to‘liqsiz fe’lning ishlatilishi
Darslik: 90-bet
MaqsadTo‘liqsiz fe’llarni (edi, emish, ekan) bilish va qo‘llash.
Yangi so‘zlar
to‘liqsiz fe’l · incomplete verbedi · wasemish · reportedly is/wasekan · turns out
Tushuntirish
Edi, emish, ekan fe’llari to‘liqsiz fe’llar sanaladi. Ular yetakchi fe’lning zamon shakllaridan keyin keladi, shaxs-son qo‘shimchalari esa to‘liqsiz fe’lga qo‘shiladi: kelgan ekansan, kelgan edik, kelayotgan emishsan. Edi o‘tgan zamon ma’nosini beradi, emish eshitib bilgan xabarni, ekan esa keyin bilib qolgan yoki kutilmagan holatni bildiradi. Bu fe’llar qisqa shaklda ham qo‘llanadi: edi — -di (borgandi), emish — -mish (borganmish), ekan — -kan (kelarkan). Qisqa shakllar yetakchi fe’lga qo‘shib yoziladi.
Namunalar
Men kitob o‘qiyotgan edim. U kasal ekan.
Aziz kelgan emish. Borgandi (borgan edi).
Sinfda faoliyat
«Uch so‘z»: bolalar bitta gapni edi, emish, ekan bilan uch xil ma’noda aytadi (U keldi — U kelgan edi, U kelgan emish, U kelgan ekan).
Mashq
1
To‘liqsiz fe’llarni ayting.
Edi, emish, ekan.
2
Qaysi so‘z eshitib bilgan xabarni bildiradi: edi, emish, ekan?
emish
3
«Kelgan» yetakchi fe’liga to‘liqsiz fe’l qo‘shib, II shaxsda yozing (ekan).
kelgan ekansan.
4
Nima uchun shaxs-son qo‘shimchasi «kelgan ekansan» da to‘liqsiz fe’lga qo‘shilgan?
Chunki to‘liqsiz fe’l kesimning oxirgi qismi bo‘lib, shaxs-son qo‘shimchalari shu qismga qo‘shiladi.