53
Fe’llarning munosabat shakllari
Darslik: 85-bet
MaqsadFe’lning munosabat shakllarini bilish va noaniq shakldan farqlash.
Yangi so‘zlar
munosabat shakli · relational formnoaniq shakl · indefinite form (infinitive)kesim · predicatezamon · tense
Tushuntirish
Fe’l asoslariga qo‘shilib, uning gapda kesim vazifasida qo‘llanishiga xoslovchi shakllar fe’llarning munosabat shakllari deyiladi. Fe’lning zamon, mayl va shaxs-son qo‘shimchalari munosabat shakllari hisoblanadi. Bu shakllarga ega bo‘lgan har qanday fe’l gapda kesim bo‘lib keladi: o‘qidi, boraman, kelsin. Zamon, mayl va shaxs-son ma’nolaridan xoli bo‘lgan fe’l asosi fe’lning noaniq shakli hisoblanadi; u -moq qo‘shimchasi bilan ifodalanadi: o‘qimoq, bormoq. Noaniq shakl lug‘atda fe’lning asosiy shakli sifatida beriladi.
Namunalar
Bola o‘qidi — o‘qidi: zamon (-di) va shaxs-son (3-shaxs) bor, kesim.
O‘qimoq — noaniq shakl, lug‘atdagi shakl.
Sinfda faoliyat
«Kesimmi yoki yo‘q?»: o‘qituvchi shakl aytadi (o‘qidi, o‘qimoq), bolalar kesim bo‘la oladigan shaklda qo‘l ko‘taradi.
Mashq
1
Fe’lning munosabat shakllari qaysilar?
Zamon, mayl, shaxs-son qo‘shimchalari.
2
Noaniq shaklni toping: yozdi, yozmoq, yozaman.
yozmoq
3
«Boraman» fe’lidagi munosabat shakllarini ayting.
Zamon (-a — kelasi/hozirgi) va shaxs-son (-man).
4
Nima uchun «bormoq» gapda kesim bo‘la olmaydi?
Unda zamon, mayl va shaxs-son ma’nolari yo‘q, bu noaniq shakl.