O‘tgan zamon shakllari
O‘tgan zamon shakllari harakat va holatning gap aytilayotgan vaqtdan oldin bo‘lganini bildiradi. Ular fe’l asosiga -di, -(i)b, -gan qo‘shimchalarini va ulardan so‘ng shaxs-son qo‘shimchasini qo‘shish bilan hosil bo‘ladi. -di shakli so‘zlovchining o‘zi ko‘rgan, bevosita bilgan harakatni bildiradi: keldim. -(i)b shakli ilgari bo‘lgan voqeani eshitib bilganini bildiradi: kelibman, kelibdi. -gan shakli harakatning ilgariroq bajarilganini ifodalaydi: kelganman. Uchala shakl ham o‘tgan zamonga oid, lekin ma’no tusi har xil.
| Shakl | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
| -di | o‘zi ko‘rgan | ko‘rdim |
| -(i)b | eshitib bilgan | ko‘ribman, ko‘ribdi |
| -gan | ilgari bajarilgan | ko‘rganman |
Qo‘ng‘iroqdan keyin bir bola «Mehmon keldi» dedi: o‘zi ko‘rgan. Boshqasi «Mehmon kelibdi» dedi: birovdan eshitgan. Bitta shakl farqi xabar manbasini ko‘rsatdi.
Jurnalist manbani ko‘rsatib yozadi, hakam o‘z ko‘rganini aytadi, tarixchi manbaga tayanib yozadi.
Bugun o‘zingiz ko‘rgan bir voqeani va birovdan eshitgan bir xabarni farqlab ayting.
«Uch shakl»: bitta fe’l (kelmoq) uchun uch o‘tgan zamon shaklini (keldi, kelibdi, kelgan) bolalar gapda ishlatadi.