☰ Mundarija · Ona tili

Fe’llarning tuzilishiga ko‘ra turlari

Darslar 48–51 · 4 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva. Ona tili 6-sinf. «Tasvir» nashriyot uyi, 2017 (4-nashr)
49

Qo‘shma fe’llar

Darslik: 79–80-betlar
MaqsadQo‘shma fe’llarni aniqlash va ularni ajratib yozish.
Yangi so‘zlar
qo‘shma fe’l · compound verbsayr etmoq · to take a walkbunyod qilmoq · to build, createolib kelmoq · to bring
Tushuntirish

Birdan ortiq asosdan tarkib topgan, asoslar orasiga boshqa qo‘shimchalarni qo‘shib bo‘lmaydigan va bitta so‘roqqa javob bo‘ladigan fe’llar qo‘shma fe’llar deyiladi: sayr etmoq, taq etmoq, olib kelmoq, bunyod qilmoq. Ular ot, sifat, son, olmosh, ravish, undov va taqlid so‘zlarga qil-, et-, bo‘l- fe’llarini qo‘shib, shuningdek, fe’l shakllariga kelmoq, ketmoq kabi fe’llarni qo‘shib hosil qilinadi: tarbiya qilmoq, eski bo‘lmoq, bir bo‘lmoq, kim bo‘lmoq, dod solmoq, chirs etmoq. Qo‘shma fe’lning ikkala qismi ham o‘z lug‘aviy ma’nosini saqlaydi: borib keldi — ham bordi, ham keldi. Qismlari ajratib yoziladi. Ikkinchi qismi o‘z ma’nosini yo‘qotsa, bu qo‘shma fe’l emas, ko‘makchi fe’lli shakl bo‘ladi: o‘qib chiqdi.

Namunalar
Bobom bizga kitob olib keldi. Talabalar sayr etdi. Xalq bu shaharni bunyod qildi.
Borib keldi (ikkala ma’no bor — qo‘shma). O‘qib chiqdi (chiqdi ma’nosiz — ko‘makchi fe’l).
Sinfda faoliyat

«Qo‘shma fe’l quruvchilari»: bolalar otlarga qil-, et-, bo‘l- fe’llarini qo‘shib qo‘shma fe’l yasaydi (tarbiya + qil, sayr + et).

Mashq
1
Qo‘shma fe’llar qanday yoziladi — qo‘shibmi yoki ajratibmi?
2
Qo‘shma fe’lni toping: Ular dars tugagach, uyga borib keldi.
3
Qo‘shma fe’l yasang: tarbiya, bunyod, sayr, dod.
4
Nima uchun «yozib yubordi» qo‘shma fe’l emas?