37
Sifatdoshlarning zamon shakllari. O‘tgan zamon sifatdoshi
Darslik: 58–59-betlar
MaqsadO‘tgan zamon sifatdoshini yasash va to‘g‘ri yozish.
Yangi so‘zlar
o‘tgan zamon sifatdoshi · past participle-gan · suffix -ganjarangsiz undosh · voiceless consonantimlo · spelling
Tushuntirish
Sifatdoshlar fe’l shakli bo‘lgani uchun zamon ma’nosiga ega. -gan (-kan, -qan) qo‘shimchasi o‘tgan zamonga xos harakat belgisini bildiradi: ko‘rgan odam, gullagan o‘lka. Yozilish qoidalari: unli bilan tugagan asosga -gan qo‘shiladi (o‘qigan, yashagan). Jarangsiz undosh bilan tugagan asosda -kan deb aytilsa ham -gan yoziladi (ko‘chgan, o‘sgan). q bilan tugagan asosda -qan yoziladi (tiq — tiqqan), k bilan tugagan asosda -kan yoziladi (tik — tikkan). g‘ bilan tugagan asosda -qan deb aytilsa ham -gan yoziladi (tug‘ — tug‘gan).
Namunalar
o‘qigan, yashagan; ko‘chgan muz, o‘sgan o‘t.
tiqqan (tiq), tikkan (tik), tug‘gan (tug‘).
Sinfda faoliyat
«Qaysi yoziladi?»: o‘qituvchi aytadi «ko‘ch+kan?», bolalar to‘g‘ri imloni (ko‘chgan) doskaga yozadi va qoidani aytadi.
Mashq
1
«Gulla» va «o‘s» asoslaridan o‘tgan zamon sifatdoshini yasang.
gullagan, o‘sgan.
2
To‘g‘ri yozilganini tanlang: ko‘chkan / ko‘chgan.
ko‘chgan
3
«Tik» va «tiq» asoslariga -gan qo‘shimchasini qo‘shing.
tikkan, tiqqan.
4
Nima uchun «ko‘chgan» -kan emas, -gan bilan yoziladi?
Jarangsiz ch dan keyin -kan deb aytilsa ham, yozuvda -gan saqlanadi.