☰ Mundarija · Geografiya

Tinch okean va Okeaniya

Darslar 31–33 · 3 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
32

Okeaniya

Darslik: 34- §, 78–79-betlar
MaqsadOkeaniyaning o‘rni, uch qismi (Melaneziya, Mikroneziya, Polineziya), orollar turlari va o‘rganilish tarixini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Okeaniya · Oceaniaatoll · atoll (ring-shaped coral island)arxipelag · archipelagomarjon oroli · coral island
Tushuntirish

Okeaniya — Tinch okeanning markaziy va g‘arbiy qismida sochilib yotgan minglab orollar dunyosi; quruqlik atigi 2 % ga yaqin, qolgan qismi suv, shuning uchun Okeaniya deb ataladi. Orollarning umumiy quruqlik maydoni taxminan 1,3 mln km², ularning 80 % dan ortig‘i ikkita orolda (Yangi Gvineya va Yangi Zelandiya orollari). Uchta qismga bo‘linadi: Melaneziya («qora orollar»: Yangi Gvineya, Fiji, Solomon, Yangi Kaledoniya), Mikroneziya («kichik orollar»: Mariana, Karolina, Marshall, Gilbert orollari) va Polineziya («ko‘p orollar»: Gavayi, Samoa, Taiti, Pasxa oroli). Kelib chiqishiga ko‘ra orollar: materik orollari (Yangi Gvineya, Yangi Zelandiya), vulqon orollari (Gavayi, Pasxa), geosinklinal orollar va biogen (marjon) orollari — atollar. Okeaniyaning eng baland nuqtasi — Yangi Gvineyadagi Jaya cho‘qqisi (taxminan 4 884 m). Gavayi vulqonlari (Mauna-Kea) asosidan (okean tubidan) hisoblaganda taxminan 10 200 m — dunyodagi eng baland tog‘. Foydali qazilmalar: Yangi Kaledoniyada nikel, Yangi Gvineyada oltin, neft va gaz; Nauruda fosforit (asosan tugagan). Okeaniya haqida yevropaliklar F. Magellan sayohatidan (1521) keyin bilib olgan; J. Kuk ko‘p orollarni xaritaga tushirgan; M. Mikluxo-Maklay Yangi Gvineyada 1871–1883-yillarda papuaslar orasida yashagan.

Namunalar
Melaneziya (yunoncha «qora orollar») — Yangi Gvineya, Fiji; Polineziya («ko‘p orollar») — Gavayi, Samoa; Mikroneziya («kichik orollar») — Mariana, Marshall.
Atoll — marjon halqa shaklidagi orol, o‘rtasida laguna bor; u o‘chgan vulqon atrofida marjonlar o‘sishidan hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Okeaniya orollari»: xaritada uchta qismni uch rangda bo‘yab, har bir qism uchun 2 ta orol nomini yozing.

Mashq
1
Okeaniya qanday uchta qismga bo‘linadi?
2
Mauna-Kea asosidan taxminan 10 200 m, Jomolungma esa 8 849 m. Farq necha metr (taxminan)?
3
Okeaniya orollari kelib chiqishiga ko‘ra qanday turlarga bo‘linadi?
4
Nima uchun Okeaniyaning ko‘p mayda orollari (Tuvalu, Kiribati) dengiz sathining ko‘tarilishi tufayli xavf ostida?