☰ Mundarija · Geografiya

Afrika: ekvatorial o‘rmonlar, savannalar va cho‘llar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
21

Ekvatorial o‘rmonlar va savannalar

Darslik: 23- §, 53–55-betlar
MaqsadAfrikaning ekvatorial o‘rmonlari va savannalarining o‘ziga xos tabiatini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
ekvatorial o‘rmon (gileya) · equatorial forest (rainforest)savanna · savannaferralit tuproq · ferralitic soilbaobab · baobab
Tushuntirish

Afrikada doimiy nam ekvatorial o‘rmonlar zonasi bir marta, mavsumiy nam o‘rmonlar, savannalar va siyrak o‘rmonlar ikki martadan takrorlanadi. Ekvatorial o‘rmonlar (gileya) ekvator atrofida va Gvineya qo‘ltig‘i sohilida o‘sadi. Temirga boy jinslardan qizil-sariq ferralit tuproqlar hosil bo‘lgan; ular chirindiga kam, shuning uchun o‘simliklar oziqani ko‘proq to‘kilgan barglardan oladi. O‘rmon doimiy yashil, qalin va ko‘p yarusli: yuqori yarusda (35–50 m) seyba va palmalar, o‘rtada moyli palma, pastda daraxtsimon paporotniklar, lianalar, butalar. Hayvonlarning ko‘pi daraxtlarda yashaydi (maymunlar, shimpanze, qushlar); yerda gorilla, okapi, o‘rmon fili, karlik begemot uchraydi. Savannalar Afrika maydonining taxminan 40 % ini egallaydi. Ular baland o‘t, to‘p-to‘p daraxt (sershox akatsiya, baobab) va butalardan iborat; yog‘in asosan yozda yog‘adi, sernam va quruq fasllar almashadi. Savannada dunyoda eng ko‘p yirik hayvonlar to‘plangan: antilopa, zebra, jirafa, fil, karkidon, begemot, sher, gepard, sirtlon, Nil timsohi; qushlardan Afrika tuyaqushi. Tabiatni asrash uchun ko‘plab milliy bog‘lar va qo‘riqxonalar tashkil etilgan.

Namunalar
Savannada fil bo‘yi 4 m gacha, og‘irligi odatda 6–7 t, eng yiriklari 10 t ga yaqin; Afrika tuyaqushi (bo‘yi taxminan 2,5–2,8 m) dunyodagi eng katta qush.
Ekvatorial o‘rmonda quyi yarusga quyosh nuri juda kam tushadi, shuning uchun u yerda soyaga chidamli o‘simliklar o‘sadi.
Sinfda faoliyat

«O‘rmon yaruslari»: sinf devoriga to‘rt yarusli o‘rmon rasmi chiziladi; o‘quvchilar hayvon va o‘simlik kartochkalarini tegishli yaruslarga yopishtiradi.

Mashq
1
Ekvatorial o‘rmon va savannaning asosiy farqini ayting.
2
Afrika maydoni taxminan 30 mln km², savannalar uning 40 % ini egallaydi. Savannalar necha mln km²?
3
Ekvatorial o‘rmonning yuqori yarusi 50 m, quyi o‘t yarusi 1 m bo‘lsa, ular orasidagi balandlik farqi necha metr?
4
Nima uchun ferralit tuproqlar temirga boy, lekin chirindiga kam bo‘lsa ham, o‘rmon qalin o‘sadi?