ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Yevrosiyo tabiat zonalari

Darslar 53–54 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
53

Sovuq va mo‘tadil iqlim mintaqalaridagi tabiat zonalari

Darslik: 55- §, 125–127-betlar
MaqsadYevrosiyoning sovuq va mo‘tadil mintaqalaridagi tabiat zonalarini o‘simlik, tuproq va hayvonlari bilan tavsiflash.
Yangi so‘zlar
tundra · tundratayga · taigadasht · steppechalacho‘l · semi-desert
Tushuntirish

Arktika mintaqasida bitta zona — arktika sahrolari bor: sovuq, yog‘in qor holida, ko‘p yillik muz, o‘simlik faqat mox va lishayniklar, hayvonlari oq ayiq, morj, tyulen. Subarktikada tundra va o‘rmon-tundra joylashgan: tundrada iyulning o‘rtacha harorati +10 °C dan oshmaydi, tuproq gleyli va torfli, o‘simlik mox, lishaynik, pakana qayin va butalar; shimol bug‘usi, lemming, qutb tulkisi yashaydi. O‘rmon-tundrada pakana qarag‘ay, qayin va tilog‘och uchraydi. Mo‘tadil mintaqada shimoldan janubga tayga, aralash o‘rmonlar, keng bargli o‘rmonlar, o‘rmon-dasht va dasht, chalacho‘l va cho‘l almashadi. Tayga — eng katta zona, unda podzol tuproq, qarag‘ay, oqqarag‘ay, kedr, tilog‘och o‘sadi; bug‘u, ayiq, silovsin, olmaxon yashaydi. Aralash va keng bargli o‘rmonlarda eman, zarang, qayin, buk, jo‘ka o‘sadi, tuproq o‘rmon-qo‘ng‘ir. Dashtda unumdor qora tuproq bor, iloq va betaga o‘sadi; sayg‘oq, sug‘ur, bo‘ri, burgut yashaydi, hozir ko‘p dasht haydalgan. Chalacho‘lda yog‘in 150–250 mm, tuproq kashtan; cho‘lda yoz quruq va issiq (+25…+32 °C), yog‘in kam, tuproq bo‘z va sho‘rxok. Cho‘l va chalacho‘llarda ikki o‘rkachli tuya, jayron, Przevalskiy oti, kaltakesak va ilonlar uchraydi. Qoraqum, Qizilqum, Taklamakon va Gobi shu zonaga kiradi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Non va lagmon unidagi bug‘doy ko‘p yerlarda dasht zonasining unumdor tuproqli maydonlarida o‘stiriladi. Qora tuproq o‘simlikka ko‘p ozuqa beradi, shuning uchun dasht va o‘rmon-dasht zonalari ko‘p g‘alla beradi. Non bo‘lagiga qarab dalagacha bo‘lgan yo‘lni o‘ylab ko‘rish mumkin.

Kim ishlatadi

Dehqon tuproq unumdorligini tekshiradi, tuproqshunos tuproq qatlamlarini o‘rganadi, novvoy va tegirmonchi undan non yoki mahsulot tayyorlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir bo‘lak non yoki un qadog‘iga qarab, uning qanday zonadagi dalalardan kelishi mumkinligini atlasdagi tabiiy zonalar xaritasidan toping va oiladan so‘rang.

Namunalar
Tundrada iyul harorati +10 °C dan oshmaydi, tayga janubida esa iyul +18…+20 °C: janubda issiqroq, shuning uchun daraxtlar o‘sadi.
ZonaTuproq
tundragley va torfli
taygapodzol
aralash va keng bargli o‘rmonqo‘ng‘ir o‘rmon
dashtqora tuproq
yarim cho‘lkashtan
cho‘lbo‘z va sho‘rlangan
Chalacho‘lda yog‘in 150–250 mm, ya’ni cho‘ldan ko‘proq, dashtdan kam: u dasht bilan cho‘l orasidagi zona.
Sinfda faoliyat

«Zonalar jadvali»: daftarga to‘rt ustunli jadval chizing (zona, tuproq, o‘simlik, hayvon) va to‘qqizta zonani to‘ldiring: arktika, tundra, o‘rmon-tundra, tayga, aralash o‘rmon, keng bargli o‘rmon, dasht, chalacho‘l, cho‘l.

Mashq
1
Eng katta mo‘tadil zona qaysi?
2
Chalacho‘lda yog‘in 150–250 mm. Eng ko‘pi va eng kami orasidagi farq necha mm?
3
Dashtda qanday tuproq va o‘simlik ko‘p?
4
Nima uchun tundrada daraxt o‘smaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMutolaa burchagi uchun gilamHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →