Sovuq va mo‘tadil iqlim mintaqalaridagi tabiat zonalari
Arktika mintaqasida bitta zona — arktika sahrolari bor: sovuq, yog‘in qor holida, ko‘p yillik muz, o‘simlik faqat mox va lishayniklar, hayvonlari oq ayiq, morj, tyulen. Subarktikada tundra va o‘rmon-tundra joylashgan: tundrada iyulning o‘rtacha harorati +10 °C dan oshmaydi, tuproq gleyli va torfli, o‘simlik mox, lishaynik, pakana qayin va butalar; shimol bug‘usi, lemming, qutb tulkisi yashaydi. O‘rmon-tundrada pakana qarag‘ay, qayin va tilog‘och uchraydi. Mo‘tadil mintaqada shimoldan janubga tayga, aralash o‘rmonlar, keng bargli o‘rmonlar, o‘rmon-dasht va dasht, chalacho‘l va cho‘l almashadi. Tayga — eng katta zona, unda podzol tuproq, qarag‘ay, oqqarag‘ay, kedr, tilog‘och o‘sadi; bug‘u, ayiq, silovsin, olmaxon yashaydi. Aralash va keng bargli o‘rmonlarda eman, zarang, qayin, buk, jo‘ka o‘sadi, tuproq o‘rmon-qo‘ng‘ir. Dashtda unumdor qora tuproq bor, iloq va betaga o‘sadi; sayg‘oq, sug‘ur, bo‘ri, burgut yashaydi, hozir ko‘p dasht haydalgan. Chalacho‘lda yog‘in 150–250 mm, tuproq kashtan; cho‘lda yoz quruq va issiq (+25…+32 °C), yog‘in kam, tuproq bo‘z va sho‘rxok. Cho‘l va chalacho‘llarda ikki o‘rkachli tuya, jayron, Przevalskiy oti, kaltakesak va ilonlar uchraydi. Qoraqum, Qizilqum, Taklamakon va Gobi shu zonaga kiradi.
Non va lagmon unidagi bug‘doy ko‘p yerlarda dasht zonasining unumdor tuproqli maydonlarida o‘stiriladi. Qora tuproq o‘simlikka ko‘p ozuqa beradi, shuning uchun dasht va o‘rmon-dasht zonalari ko‘p g‘alla beradi. Non bo‘lagiga qarab dalagacha bo‘lgan yo‘lni o‘ylab ko‘rish mumkin.
Dehqon tuproq unumdorligini tekshiradi, tuproqshunos tuproq qatlamlarini o‘rganadi, novvoy va tegirmonchi undan non yoki mahsulot tayyorlaydi.
Bir bo‘lak non yoki un qadog‘iga qarab, uning qanday zonadagi dalalardan kelishi mumkinligini atlasdagi tabiiy zonalar xaritasidan toping va oiladan so‘rang.
| Zona | Tuproq |
|---|---|
| tundra | gley va torfli |
| tayga | podzol |
| aralash va keng bargli o‘rmon | qo‘ng‘ir o‘rmon |
| dasht | qora tuproq |
| yarim cho‘l | kashtan |
| cho‘l | bo‘z va sho‘rlangan |
«Zonalar jadvali»: daftarga to‘rt ustunli jadval chizing (zona, tuproq, o‘simlik, hayvon) va to‘qqizta zonani to‘ldiring: arktika, tundra, o‘rmon-tundra, tayga, aralash o‘rmon, keng bargli o‘rmon, dasht, chalacho‘l, cho‘l.